Wednesday, 7 December 2016

Analitička filosofija


Njih je, mnogi će reći, teško odrediti, a put vodi od Evrope (Austrija i Engleska) do SAD. Najčešće se povezuje s engleskim govornim područjem kao oksfordska, lingvistička ili pak Zapadna filosofija. Ona je, dakako, nekim nitima povezana i s logičkim pozitivizmom, protiv nehajne je upotrebe jezika pa su u njoj i lingvisti, semantičari, odbacivanje je metafizike, oslanjanje na empirizam, prisutan pacifizam, a i mišljenje da se jezikom treba igrati. No, ta igra je vrlo malo umjetnička. Krenućemo postupno ka analitičkoj filosofiji radi potpunijeg shvatanja problema. 

Pozitivizam i logički empirizam započinju zvanično s Augusteom Comteom, osnivačem i sociologije kao nauke, uvodi se altruizam kao razumni egoizam (oboje je hedonizam zadovoljenje strasti). Comte je učenik Sant Simona. 

,,LOGIČKI pozitivizam" (analitička filosofija) nema nikakve veze sa pozitivizmom Ogist Konta. U ovom slučaju jezik je bitan, sintaksa (pravila) i semantika (značenje simbola), a nijedan skup simbola nema smisla bez pravila upotrebe. Sintaksa nas upućuje na korektno korištenje jezika koji je skup simbola. Prema mišljenju logičkih pozitivista potreban je jedan jezik koji bi omogućio potpunu preciznost iskaza i bio očišćen od metafizičkih i ostalih nenaučnih primjesa. Logički pozitivisti još koriste termin verifikacionizam kao uvjerenje da su naučni iskazi uvijek bez izuzetka provjerljivi.

Bečki krug - ,,čovječanstvo” je sa sociologijom postalo Bog, filosofija je ljudskog društva kao takvog, čovjek se proglašava kao samostalno biće, i, na kraju krajeva pozitivizam je provjerljivo znanje u praksi. Za logički pozitivizam je zaslužan Bečki krug (1925) kao neopozitivizam (osnivač je profesor Moritz Schlick / ubijen 1936. na stepenicama Univerziteta od strane nacista, zatim Carnap, Poper, Herbert Feigl, Frank, Hahn, Kraft, Neurath, Waismann, Alfred Ayer. Treba spomenuti i njemačkog sociologa Maxa Webera. To je pozitivizam koji stavlja akcenat na prirodne nauke, logička izgradnja svijeta uz matematiku i fiziku, pa i prethodno pomenuti logički empirizam, naučna filosofija, ako takva i postoji, neopozitivizam, svi raniji nisu naučni, odbacivanje je metafizike gotovo jednoglasno, odbacuju a priori kao tautologiju, neki će ubrojati i njihova prijatelja Ludwig Wittgensteina (Logičko-filos. traktatus) u ovaj smijer filosofiranja. Ali, Vitgenštajn je to mnogo drugačije radio nego oni. 

Analitička f. jezika (kontinentalna ili evropska) nije u potpunosti isto što i filosofija jezika inače, vrsni logičari su bili: Gottlab Frege - brojevi klase klasa, logički atomizam: Nova logika i Filozofija matematike, David Hilbert – logika (njemački matematičar), Bertrand Russel (Simbolička logika, Principi matematike, Zašto nisam hrišćanin, Brak i moral, inače nobelovac), G. Edward Moore (odbrana zdravog razuma), Robert Boyle kao irski filosof prirode ili fizičar, pa i Wittgenstein sa svojim Traktatusom, ukoliko je on ovdje pravedno stavljen. Ovdje je prednost teorijskog saznanja, svi su protiv nehajne upotrebe jezika, a u istu nehajnost ubrajaju i metafiziku, koju odbijaju kao i logički pozitivizam, empirizam, pacifizam.

Govoreći o ,,analitičkoj filosofiji” sad ćemo spomenuti i krajnji Zapad, samostalne američke filosofe pragmatizma (Charles Sanders Peirce, William James, John Dewey, Clarence Irving Lewis, Richard Rorty), koji se oslanjaju na zapadnoevropske analitičare, logičare i empiriste kao istraživače praktičnih potreba čovjeka i čiji je ideal pedagoški, te filosofe jezika Harvarda: Orman Quine (ontološka relativnost, neodređenost kao ,,gavagaj“ - pojmovi s praznim značenjem), Nelson Goodman (Jezici umjetnosti, Načini stvaranja svijeta), Saul Kripke (Semantika prirodnog jezika), Hilary Putnam (esencijalizam), kao i poljska Varšavska škola: Lukašijevič i Tarski (semantika); simbolička logika (Frege, Russell, Robert Boyle kao irski filosof prirode ili fizičar). 

Više o američkim analitičkim filosofima, transcendentalistima i drugim na postu: američka-filosofija-prosvjećenosti.

Oksfordske metafizičare svrstavaju takođe u analitičke filosofe Zapada, a to su: Robin Collingwood, Gilbert Ryle (učitelj Vitgenštajna). Oni su podrška hrišćanstvu i Njutnovoj fizici, kritika Aristotela zbog metafizičkih grešaka, npr. da se kretanje kod njega pretpostavlja tek čulima a ne prethodno u Bogu. Tu su i drugi, ali otvoreniji metafizičari: Anry Bergson (intuicionizam), Samuel Alexander (Australijanac, ali britanski profesor logike i lektor), Alfred North Whitehead (britanski matematičar). Spomenut ćemo i njemačkog filosofa Friedricha Waismana koji kao slobodnjak kritikuje sisteme u filosofiji i kritikuje takođe Njutna. 

Vratimo se sad evropskim ili kontinentalnim ,,analitičarima” filosofima: 

Gottlab Frege (1848-1925) začetnik, njemački filosof, logičar i matematičar. On se bavio jezikom, odnosom matematike i logike. Različiti pojmovi koji upućuju na isti objekt nemaju isto značenje. Smatrao je da je aritmetiku moguće izvesti, formulisati i prikazati u smislu logičkih termina ili operacija, pa se aritmetički pojam broja može zamijeniti logičkim pojmom klase. On doprinosi jezičkom obrtu u savremenoj filosofiji, tj. okretanju filosofiji jezika. Međutim, ova pretpostavka je stara koliko i metafizika (Platon i Aristotel): Analiza osnovnih jezičkih (sintaksičkih i semantičkih) struktura odvodi nas do uvida u osnovna strukturalna obilježja svijeta koji opisujemo.

Bertrand Russel (1872-1970) se često smatra jednim od osnivača ,,analitičke filosofije". Pisao je ,,Istoriju zapadne filosofije", a u političkom smislu je poznat kao radikalni pacifista. Saznanje je kopija stvarnosti, ali za razliku od Vitgenštajna smatra da jezik kopira samo stvari ali ne i stanja stvari. Njegov koncept logičkog atomizma je zasnovan na analizi značenja riječi. Njegova teorija jeteorija jednoznačnih ili nedvosmislenih opisa. U tom smislu su i lična imena prerušene deskripcije. U oblasti logike je ostao slavan po poznatom ,,Ruselovom paradoksu" - Neka je S skup svih skupova koji ne sadrže sebe kao element. Postavlja se pitanje pripada li skup S sam sebi. Vezano za Ruselov paradoks ima priča o jednom i samo jednom muškom brijaču (berberinu) jednog naselja koji brije one i samo one muške stanovnike tog naselja koji se sami ne briju! Ko brije brijača? Ne možemo utvrditi je li brijač pripada skupu ili ne jer: ako on pripada skupu, onda se on po definiciji ne brije. Ali po pretpostavci on brije sve takve. A ako on ne pripada tom skupu, tada on brije sam sebe, a to je kontradikcija jer on brije samo one koji se sami ne briju. Brijač je prazan skup. To je jedino moguće rješenje. Ruselov paradoks pobija Fregeovo izvođenje aritmetike iz logike zamjenom pojma broja pojmom klase. Međutim, ovakvo nešto slično Fregeu je pokušao i Rasel na svoj način u svom djelu ,,Principi matematike", a da bi izbjegao svoj paradoks u sistemu zabranio je klasifikovanjesamih klasa, čime uništava i čisto izvođenje aritmetike i logike, a bilo mu je neophodno da zbog definisanja beskonačnog niza prirodnih brojeva uvede pretpostavku postojanja beskonačnog broja objekata u prirodi, što je i vrlo vjerovatno, ali daleko od logičke (analitičke) prirode u logičkom sistemu.

George Edward Moore (1873-1958) je kao dokaz postojanja spoljašnjeg svijeta podigao svoju ruku. Bio je jedan od najuticajnijih filosofa svog doba. Posvetio se odbrani uloge zdravog razuma. Analiza jezika je za filosofiju istinski problem. Pitanje: Da li je ,,a" istinito? treba već zamijeniti pitanjem - Koja je ispravna analiza ,,a"? po čemu se i prepoznaje analitička filosofija.

Ludwig Josef Johann Wittgenstein (1889-1951) koji odudara od većine ovih, Austrijanac, rođen u Beču, koji je pisao malo, ali vrlo uticajno, družio se s umjetnicima, bavio se muzikom, aeronautičkim inžinjerstvom, psihoanalizom, itd. Wittgenstein je posjetio Fregea i nakon nekog vremena Frege ga savjetuje da se upiše Trinity College na Cambridge-u tad pod vođstvom Russell-a. Godine 1911. Wittgenstein stiže nenajavljeno u Russelove prostorije u Trinity koledžu i uskoro prisustvuje njegovim predavanjima i s njime diskutuje o filosofiji u velikom obimu. Ostavio je veliki dojam na Russella i G. E. Moora, te počeo raditi na osnovama logike i matematičke logike. Russell ga je vidio kao nasljednika koji bi nastavio njegov rad, ali ostali Wittgensteinovi interesi su bili muzika i putovanja, a često u društvu Davida Pinsenta, studenta koji mu je bio blizak prijatelj. Bio je i pozvan u elitno tajno društvo Cambridgeovi apostoli čiji su članovi kao studenti bili Russell i Moore. Dok je bio u Cambridgeu rado je išao i u bioskop. Naslijedio je veliku imovinu kad mu je otac umro, donira nešto, prvo anonimno, austrijskim umjetnicima i piscima uključujući Rainera Maria Rilkea i Georga Trakla. Iako okrijepljen studijem na Cambridgeu i razgovorima s Russellom, osjetio je da nije mogao doći do srži svojih fundamentalnih pitanja okružen sveučilišnom atmosferom, te 1913. se povukao u relativnu osamu udaljenog sela Skjolden u Norveškoj gdje je iznajmio drugi sprat jedne kuće i tu  provodi zimu. Izolacija od akademskoga okruženja mu dozvoljava da se cjelovito posveti svom radu i kasnije je gledao na to razdoblje kao jedno od najproduktivnijih u svom životu. Dok je bio tamo, napisao je epohalno djelo o osnovama logike - Logik, koje je bila prethodnik i izvor velikoga dijela Tractatus Logico-Philosophicus. Vitgenštajn prilazi filosofiji neistorijski, ignorišući uspjehe prethodnih filosofa gdje nema onog samoispovjednog odnosa prema tradiciji bilo koje teme. Dobar dio moderne filosofije je takav. Glavno djelo mu je ,,Logičko-filosofski traktat" koje piše u rovu kao dobrovoljac Prvog svjetskog rata. Numeriše poglavlja u svojoj bilježnici na način: 1, 1.1, 1.1.1, 1.1.2, 2, 2.1, 2.1.1, 2.1.2, itd. On ima 7 glavnih stavova, dok je sporednih mnogo više i više su zanimljivi mnogima od ovih glavnihOn započinje raspravu o epistomološkom i logičkom statusu iskaza (stavova) filosofije. Ne postoji filosofski iskaz koji ima bilo kakvu saznajnu vrijednost, već postoje jezičke konstrukcije koje liče na iskaze, ali nisu iskazi već pseudoiskazi. On razrađuje i teoriju istine koja je slika činjenica. Smisleni iskaz je kopija stvari i njihovih relacija. Slika i ono što se oslikavasu strukturalno izomorfni. On smatra da se stvarnost možeanalizirati sve do ,,atomskih činjenica" koje se dalje ne mogu razlagati. Atomski iskazi su međusobno logički nezavisni, zasebno kao stanje stvari su. On iskaze dijeli na: smislene, lišene smisla i doslovno besmislene (metafizičke). Tautološki iskazi logike i matematike su degenerisani ili granični slučajevi smislenih iskaza. On smatra da logika i matematika ne govore ništa o bilo čemu, već su čiste tautologije koje služe kao propagandno sredstvo za kombinovanje atomskih u molekularne iskaze. Kaže: ,,Moji stavovi rasvjetljavaju time što ih onaj ko me razumije na kraju priznaje kao besmislene; kad se kroz njih, preko njih izvuče napolje, on mora ove stavove prevladati i tad će ispravno vidjeti cijeli svijet." Kraj traktata glasi: ,,O onome o čemu je nemoguće govoriti treba ćutati" - kao čuveni stav broj 7, pa je ovo filosofija neizrecivog. Nakon dugog ćutanja usljedilo je njegovo najpoznatije djelo ,,Filosofska istraživanja". Sad uvodi pojam ,,jezičke igre". Nije nužno da svi međusobno sliče već je važno da sličnosti postoje i različito se isprepliću. O predmetu se može govoriti samo u vezi sa nekom određenom osobinom. Možemo reći da poznajemo neki predmet samo onda kada poznajemo sve načine njegovog pojavljivanja u stanjima stvari. Za to nam nije potrebno da poznajemo njegovu spoljašnjost, već samo unutrašnjost. Umire 1951. u Kembridžu. Dakle, Vitgenštajn je značajan za nekoliko epohalnih ideja filosofiji novog doba, uglavnom u temeljima logike, filosofiji matematike, filosofiji jezika i filosofiji uma. Njegov uticaj je širok, stavljajući ga među najznačajnijim filosofima 20. vijeka. Vitgenštajn je opisao filosofiju kao „rad na sebi“, odnosno kao konverzaciju sa samim sobom, kao (filosofsku) ispovest. Rad na filosofiji je rad na sebi, na naèinu na koji posmatramo stvari. On je naglašavao da su njegovi radovi u stvari pozivi na razmišljanje i da služe onim osobama koje su se susretale sa nevoljama sa filosofijom, sličnim na koje je i sam nailazio. Slika nije samo nešto što činjenicu odslikava: „Slika je činjenica.“ Suprostavljanje slike i činjenice ima, dakle, relativan karakter. Slika je i sama činjenica i to jedna posebna vrsta činjenice. Ne znači da je svaka slika nužno misaona ili jezička slika. Činjenicu da se dva predmeta (u običnom smislu te reči) nalaze u nekom odnosu, možemo prikazati tako da dva druga predmeta dovedemo u neki drugi odnos. Svaka slika, ne samo logička, ima po Vitgenštajnu neki smisao. Njen je smisao ono što ona prikazuje, a u slaganju ili neslaganju njenog smisla sa stvarnošću sastoji se njena istinitost ili lažnost (2.221 i 2.222) Treba dakle razlikovati smisaonost i istinitost. Slika može biti smisaona, a ne biti istinita. Kako je to moguće? Nije li pojam lažne slike logički protivurečan? Lažna slika baš zato što je lažna ne bi smjela odslikavati nikakvo postojeće stanje stvari. Međutim, ako nešto ne odslikava, po čemu je uopšte slika? Vjerovatno da lažna slika prikazuje jedno nepostojeće, ali moguće stanje stvari. Nasuprot lažnoj slici, istinita slika prikazuje stanje stvari koje je ne samo moguće nego i stvarno. Iz shvatanja da je slika istinita ili lažna prema tome da li se njen smisao slaže ili ne slaže sa stvarnošću Vitgenštajn logički izvlači zaključak da se iz same slike ne može otkriti da li je istinita ili lažna, da „nema a priori, istinite slike“, da se istinitost ili lažnost slike može otkriti samo ako je uporedimo sa stvarnošću (2.221 – 2.223) Estetika, psihologija i religija su, prema ovom misliocu, tri različite vrste jezičkih igara za koje ne važi princip uzročnosti. Ni jedna od ove tri oblasti nije nauka i ne sadrži uzročno objašnjenje. Nije bio za upotrebnu pridjeva. Za razliku od Mura, njega ne zanima forma riječi kada se bavi jezikom nego način na koji se sama riječ upotrebljava. U estetskim sudovima, estetski pridjevi kao ,,lijepo“, ,,fino“ jedva da igraju neku ulogu. Te riječi se prvo koriste kao uzvici a kasnije se veoma rijetko upotrebljavaju. Pri tom bi naši opisi bili daleko fleksebilniji i raznovrsniji nego ukoliko upotrebljavamo pridjeve. Kopernikovu hipotezu heliocentričnog sistema i Darvinovu teoriju evolucije smatrao za primjere naučne mitologije, te ističe da su u okviru nauke česte pojmovne revizije koje se predstavljaju kao empirijska otkrića. Održao je samo jedno predavanje o religiji ali je veliki dio svoga života razgovarao o pitanjima vjere. Pošto postoje veoma različiti načini razmišljanja, on navodi razloge zašto ne ulazi u religiozne sporove. U religiji se ne govori o hipotezama, niti o velikoj vjerovatnoći, niti o znanju. U religioznom diskursu upotrebljavamo izraze na drugačiji način nego što ih upotrebljavamo u nauci iako postoji veliko iskušenje da pomislimo da ih upotrebljavamo na isti način. Čak nije dovoljno da o religioznim događajima govorimo kao o istorijskim događajima, jer ljudi koji vjeruju ne ispoljavaju sumnju koja se obično ispoljava prema bilo kojim istorijskim iskazima, posebno onim u davnoj prošlosti. Pitanje je šta je ovde kriterijum pouzdanosti. Vjera nije pitanje razuma, ona i ne pretenduje da to bude. Nešto što je pogrešan potez u jednoj igri – nije u drugoj. 

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment