Friday, 9 December 2016

Filosofija muzike


Duše se prljaju nakaradnom muzikom, a dobrom muzikom se čiste. Od muzike zavisi moral ljudi. Čak Duše nakratko i tijelo napuštaju uz dobru uzvišenu muziku. O tome su Grci stari uveliko pričali i pisali takođe o muzičkoj katarzi. Pitagora je liječio muzikom, muzika je bila njima u rangu s medicinom. Zatim će se pojaviti i Hipokrat. 

O katarzi najviše piše Aristotel. Katarzis zahvata cijelog čovjeka ne samo emociju, korijen joj je u zemaljskom ne u spiritualnom, kako će se slučaj kaslije prenijeti u zvaničnim religijama. Muzika je najveći dar bogova, Pitagorejcima ona nije ljudska tvorevina već nešto što postoji po dubljoj prirodi postojanja, čovjek ritmove u sebi nosi već s rođenjem, on ne može da ih izmišlja već samo da im se prilagođava i nastoji ih dosegnuti. Duša se po svojoj prirodi može izraziti uz pomoć muzike koja je njen prirodni izraz. Ali, muzika koja pruža samo uživanje je podražavanje. Kretanje je muzika, a ne proizvod kretanja, Tišina za ljudsko uho, što ne znači da je ne osjećamo unutarnjim Bićem. To Biće spominjemo ali ne možemo reći šta ono jeste. Mi smo upravo dio te muzike i zato je ne čujemo. Ako je muzika podražavanje pojedinačne, a ne nebeske Duše, jasno je zašto imamo različite melodije, jer odgovaraju različitim etičkim strukturama i temperamentima. Novotarije, pjevanje i igra ne uče samo umjerenosti i odvažnosti nego i pravednosti, pa samovoljne promjene muzičkih formi mogu da imaju za posljedicu nestabilne prilike u državi.

U slučaju dvije lire koje stoje jedna pokraj druge, kad se dotaknu žice na jednoj i ona druga počinje da treperi, što ima za posljedicu da je moguće djelovanje na Dušu ili tijelo uz pomoć muzike, da dobra muzika može Dušu poboljšati, a loša muzika je pokvariti dakle, ona ima moć upravljanja Dušom. Govorio je Platon o tome mnogo i još kad. Ne voli pop da seljak mnogo zna, a tako je i naređeno. Svijet je krhak, ovo i za razumjeti je. 

Rećemo još nešto o muzici kao o visoko uzvišenoj dami u području poimanja Beskonačnosti, ali u okviru naše konačnosti koliko je ista može objasniti, bar jednim dijelom, da ne idemo tu samo pravolinijski ni zatvoreno kružno. Muzika, za razliku od poezije, proze, književnosti, drame, komedije, nema potrebu za riječi ili za pojmom. Ona valjda nema potrebu ni za slikom ili trodimenzionalnim oblikovanjem objekata u stvarnosti. Ali ne smijemo zaboraviti da su oblici i nevidljivi, da i Duša sama obiluje oblicima. Nema muzika potrebe za matematičkim zadacima kako ih u školama učimo, za nedokazivim istinama unaprijed definisanim, za dogmama. Za mnoge ona je bliža izvoru od svih. Koriste je sve religije. Harmonija je li apstrakcija, nešto je što traje, zatvoren krug oblika iz kojeg se mora dalje u Vječnost ili bar u jedan viši krug života, u višu oktavu. Muzika je tako viša stvar, ne samo ugoda našem uhu, lijepo naslikana je sva muzika svijeta. Baš kao sa simetrijom i s harmonijom se vrtimo po zatvorenom krugu, u nekoliko oktava koje čujemo od njih beskonačno i u beskonačno mnogo smjerova. Glas ljudski obuhvata tek tri do četiri oktave, a viša svijest ide dalje u spoznaji ka istini, ka najvišoj muzici koja je sveobuhvatna u Jednom. Kad kažem Svijest to mislim na pulsiranje samog života, a ne na mišljenje intelekta. Za Hegela čista harmonija ne dozvoljava da se pojavi subjektivno oduhovljenje u najvišem smislu, već ona je vrh apstraktnosti, ne ulazi u Duhovnost u pravom smislu. Ljudska koža nije gruba niti je prekrivena kao kora biljke ili koža životinje, ona je nježna i otvorena, kao da želi osjetiti viši svijet. Ova koža ima bogatiji kontakt s finijim svijetom, te je takvo biće lakše i osvjestiti u pogledu višeg postojanja. Čovjek se ne mora gledati kao vrh evolutivnog razvoja života na Zemlji, već ga možemo gledati kao gornji stepenik u hijerarhiji živih bića u materijalnosti. Svi smo mi umjetnici, umjetnost ili proizvod umjetnosti, prekrivena velom viša bića, a veo je upravo materijalnost koju zapažamo nižom čulnosti. Izvor je u Dublji ili finiji. Čovjek se od postanka kreće unazad, a ne unaprijed. Umjetnici imaju tu svijest. Izraz Duhovnog se prepoznaje u ljudskom liku, a ne u pukoj ideji o čovjeku kao biću. Različitost je vrlo bitna, istinska originalnost koja postoji, ali i nju možemo kopirati no, upadamo u drugu zamku, podražavanje. Božanstvo, ako ćemo tako nazvati Apsolut, jeste Jedinstvo u bogatstvu različitosti do Beskonačnosti Jednote, a ne životna opštost, ili ujednačenost, ili kakva god kopija postojećeg. Umjetnost neće uzeti neki poseban objekat kao estetski doživljaj, već umjetnost traži principe, istinu koja je sadržana u svemu, ona neće ideale, neće omeđenost, ona kao beskrajno more zapljuskuje sve obale. Prolazi. Ideal za umjetnika može biti samo Jedinstvo u sebi, zakon po-sebi, što postaje uzvišenom subjektu i njegova ili inače Sloboda. Nasilje u bilo kojem obliku je neprihvatljivo. U umjetnosti trebamo biti oprezni jer Duša ima svoje strasti, ona je građa misli i emocija, želja. S Dušom se borimo da je shvatimo, osvjestimo i očistimo, da se oslobodimo nenasiljem nad samima sobom. Neosvjetljena područja u našem umu Spinoza naziva afektima i samo shvatanje afekta učiniće da isti nestane. Đerđ Lukač kaže Duša se gađa oblicima, oblici se poništavaju i dolazi do oslobađanja. U tome je moć doživljavanja svijeta u iskustvu i moć same spoznaje. 

U kojoj mjeri su se tokom istorije ljudi uopšte uspjeli približiti Muzici? Ne govori se o realizovanoj muzici, niti o zaglušnom instrumentalno organizovanom šumu u koji smo potopljeni kao ribe u vodi, govori se o tome šta muzika jeste, ukoliko jeste, a ne govori se o njenim pojavnim oblicima. Profesor filosofije na novosadskom Univerzitetu, Milan Uzelac, duboko uvjerenje zasniva na tome da je problem muzike problem svih problema savremene umjetnosti a potom i same filosofije, kaže: Smatram da se u raspravi o temelju muzike otkrivaju svi problemi teorije savremene umjetnosti ali i svi problemi savremene filosofije. Oni od rođenja slijepi za umjetnost i njene pojavne oblike, slijepi su i za filosofiju. I to je jedan od najvećih problema našeg vremena, i samo tako je postalo moguće da se estetikom bave oni koji nemaju razumjevanja za umjetnost, a da se filosofijom bave oni koji nikad u životu nisu osjetili ništa čulno. Umjetnost ne počiva na racionalnom. Filosofija ne stiže daleko ako žuri samo za onim što joj nagovještava razum, jer filosofska intuicija prethodi svakom učenju o kategorijama ... istina se može otkriti prije u umjetnosti no na putu filosofije. Hajdeger je prije kategorija dodao ,,egzistencijale” upravo iz ovih razloga. Istina se doseže u neposrednom iskustvu ... Filosofiranje jeste dar, dar bogova, i to u onoj mjeri u kojoj su bogovi spremni da darom stvaranja obdare umjetnike. Nije stoga nimalo slučajno što se filosofija i umjetnost tako često ukrštaju: i jednu i drugu održava eros stvaranja, i jedna i druga nastoje da se oslobode svih veza s naukom i naučnim načinom mišljenja, reći će profesor Uzelac. Ako je filosofija umjetnost, ona je to u mjeri u kojoj je stvaralaštvo; ako je umjetnost pokušaj nekog iskoraka iz sfere stvaralaštva - to je samo slika pada u mrežu racionalnog, u svijet determinisanog, svijet obesmišljenog. Upravo zato neki umjetnost određuju kao služenje. Ono što kao muziku slušamo danas na koncertima, beskrajno je sporne prirode i sadržaja ... živimo u prostoru ispunjenom zvucima od kojih neki sklopovi i dalje pretenduju za naziv muzičkog djela. Gdje je ona muzika koja je nekad nadahnjivala i uznosila čovjeka u oblast transcendentnog? U kojoj mjeri možemo biti u bilo kakvom saglasju s prirodom, posebno kad znamo da svi postojeći muzički instrumenti ne sadrže zvuke koje sadrži priroda, kad znamo da priroda ne zna za disonance (konflikte) i da je stoga sva poznata muzika samo oblik protivprirodnog bluda? Sva do našeg vremena realizovana ‚‚muzika", toneći u vijeku koje je za nama u sve dublje blato (čak i u odnosu na ono što bi trebalo da se može), ne samo da je osporila samu sebe, već je u pitanje dovela Ideju same muzike, a da se do pravog pitanja, pitanja o Muzici do danas nije ni došlo. 

Disonanca i konsonanca (njih spominju: Aristotelov učenik Arhita, Hipasus, Filolaj, Hipija) su relativni pojmovi u današnjoj muzici, disonantni intervali su oni koji izazivaju napetost (nelagodu) kod slušaoca i traže ‚‚rješenje", a nasuprot njima konsonantni ne traže rješenje.

Već od samih svojih početaka muzika izaziva nesporazume; sve vrijeme je pogrešno razumiju i nije slučajno da je postala predmet intenzivnog interesa filosofa tokom čitave istorije filosofije. U početku MOUSIKE je etički, a ne estetički fenomen; posljednjih nekoliko vijekova o njoj se govori kao o najvišoj umjetnosti, mada još uvijek iz sve veće daljine do nas dopiru Platonove riječi o tome kako je ‚‚filosofija najviša muzika". Problem je upravo u samom pojmu muzike... Sasvim je izvjesno da se realizovana muzika mogla misliti u dvije pojmovne ravni: ontološkoj i estetskoj, a da pritom ima tri pojavna oblika: 

. u prvu grupu spada ,,pitagorejska muzika” kojom dominira harmonika, i to je ‚‚kosmička" muzika koja je nastojala da bude u saglasju s harmonijom i strukturom kosmosa, postoji do 4. vijeka pne; 

. zatim ‚‚psihološka" muzika koja za svoj predmet ima oblikovanje Duše (ona je ‚‚tehnička" u izvornom značenju riječi techne; to je muzika o kojoj govori Platon i traje do 17. vijeka, s tim što tu spada i vrijeme vladavine modalne (nepotpune ili djelimične) harmonije u muzici kojom dominira misticizam Ekharta i nominalizam Okama do početka 17. vijeka. Filosofi su u narednih dvanaest vjekova bar nastojali da sačuvaju svijest o mjestu, smislu i značaju muzike; 

. treća je muzika u djelu Keplera gdje je njena kruna i njen kraj. Nakon toga, u vrijeme koje traje do danas, pod uticajem novovjekovne filosofije i s pojavom estetike ,,musica mundana” biva potisnuta; zamjenjuje je ,,musica instrumentalis”; mnogi zavedeni slavom i novcem nastavili da ‚‚komponuju" živeći u iluziji kako ‚‚stvaraju" muziku. 

Svi pojmovi kao što su mousike, mimesis, techne, poiesis, horeia kao i gimnastike u manjoj ili većoj mjeri mogli bi da znače isto što i muzika, jer pod tim pojmom Grci su mislili umjetnost muza. Platon u dijalogu ,,Država” kaže: ‚‚Dobro se treba čuvati svake promjene u muzici, jer su to opasne stvari. Načela muzike se ne mogu nigdje dotaći, a da se pritom ne pokolebaju i najviši državni zakoni... Čini mi se da čuvari moraju svoje stražare sagraditi negdje u blizini muzike... Muzički je obrazovan neko tek kad osjeti suštinu razumnosti, hrabrosti, slobode, gordosti i drugih srodnih stvari kao i onih koje su svima suprotne, ma gdje se pojavile, kad zapazi njihovo prisustvo tamo gdje se zaista nalaze (Država). Ritam i harmonija, smatra Platon, najdublje ulaze u unutrašnjost Duše i najjače je se doimaju, pa u tome i leži najdublji značaj muzičkog vaspitanja i to je slučaj posebno kod mladih osoba budući da kod njih umna strana Duše (logos) još nije dovoljno razvijena. To znači da vaspitno djelovanje muzike može da prožme mlado biće u cjelini, njegovu tjelesnu i psihičku strukturu ... 

Za uvođenje novih pravila i zakona u umjetnosti i posebno u muzici, Platon u prvom redu krivi pjesnike; o tome on opširno govori u Zakonima: ‚‚pjesnici su prvi počeli s grubim kršenjem muzičkih zakona. Oni su, doDuše, bili pjesnički nadareni, ali nisu znali šta u muzičkoj umjetnosti predstavljaju pravilo i zakon. Oni su, u svojoj neobuzdanosti i obuzeti prekomjernim osjećanjem naslade, počeli da miješaju tužbalice sa himnama, peane sa ditirambima, da svirajući uz kitaru imitiraju pjesme komponovane za frulu (aulos); miješali su i povezivali sve bez reda, i to ne namijerno, već zato što su u svom neznanju pogrešno tvrdili da u muzici ne postoji nikakva zakonitost i da se zato muzika može najbolje procjenjivati prema zadovoljstvu i uživanju koje čovjek osjeća, bilo da je bolje u nju upućen, ili, pak, lošije. Komponovanjem takvih pjesama i takvim riječima naveli su gomilu da počne kršiti zakone u muzici i uobražavati da je i ona sama sposobna da donosi sud o njoj. I zato su gledaoci, koji su u početku bili mirni, počeli da postaju bučni kao da se tobože razumiju u to šta je u umjetnosti muza lepo, a šta ružno, i tako se u muzici, umjesto aristokratije, pojavila neka iskvarena teatrokratija. Ali, i sama vlada naroda (demokratija) na tom polju ne bi predstavljala još nikakvo zlo da je ta demokratija bila u rukama ljudi plemenitih shvatanja i pogleda. I tako je kod nas počelo uobraženje da je svako dovoljno mudar i da se u sve razumije, a sve je to počelo s muzikom, a kao posljedica toga došla je sloboda. Jer, uobražavajući da su postigli znanje, oni su prestajali da se plaše, i taj gubitak straha je doveo do bestidnosti. Naime, biti bez svakog poštovanja prema mišljenju i sudu boljeg čovjeka, to je, rekli smo, ona bestidnost koja je posljedica pretjerane slobode" (Platon: Zakoni). 

Platon se zalaže za to da samo valjani način pjevanja može dobiti zakonski oblik; on još uvijek vjeruje da ‚‚težnja naših naslada i naših bolova za tim da se neprestano izražavaju novom muzikom, vjerovatno nije dovoljno jaka da bi uništila stare horske igre, svete od prastarih vremena, prebacujući im samo to što su zastarjele". To znači da muzičar može biti samo znalac, onaj ko umije razlikovati i povezivati visoke i niske zvuke, tj. u muziku se razumije onaj ko umije bolje zategnuti i opustiti žice kad podešava liru (Platon: Država). 

Platon upozorava da se NE može prijatno osjećanje smatrati mjerodavnim za procjenjivanje muzičke umjetnosti i da muzika koja nastoji da izazove samo prijatna osjećanja nije vrijedna truda (Zakoni); on priznaje gomili da‚‚pri prosuđivanju o muzičkoj umjetnosti odlučnu riječ ima osjećaj zadovoljstva koji ta umjetnost probuđuje", ali, odmah dodaje kako je najbolja ona umjetnost ‚‚koja izaziva dopadanje moralno najboljih i temeljno obrazovanih ljudi, a u prvom redu onog jednog čovjeka koji se ističe vrlinom i obrazovanjem."

Platon ističe ritam i harmoniju kao glavne elemente kojima muzika prodire u Dušu. U dijalogu Timaj Platon kaže da ‚‚nam je onaj dio muzike koji je posredstvom glasa dostupan sluhu, dat radi harmonije. Onaj čovjek, naime, nastavlja Platon, koji sa Muzama druguje na uman način, neće smatrati da harmonija, koja u sebi sadrži pokrete srodne kružnim kretanjima naše Duše, treba da služi samo nerazložnoj nasladi, kao što je to u naše vrijeme slučaj, nego će ona za njega biti dar muza, pomoćnik koji kružno kretanje Duše, postalo u nama kao neusaglašeno, dovodi u stanje uređenosti i saglasnosti sa samim sobom. A i ritam su nam iste te Muze dale sa istom namjerom: da nas čuva od nedostatka mjere i oskudice u ljupkosti, svojstvenih većini ljudi" (Timaj). 

Platonovo shvatanje harmonije izloženo u Fedonu svjedoči o neopitagorejskom uticaju na poznog Platona; tu on ističe kako je harmonija u naštimovanoj liri nešto nevidljivo, bestelesno, lepo, božansko, a sama lira i struna - telo, nešto složeno, blisko smrtnom, ... pa harmonija mora Vječno postojati i prije će propasti drvo i strune no što se harmonija pretvori u nešto loše (Fedon). 

Za Platona je najveći značaj imala reč (logos) koja nije podređena harmoniji i ritmu, već obratno: ‚‚melodija i ritam treba da se upravljaju prema riječima - Logosu"... Ipak, o Logosu valja Dublje promisliti. 

O grčkom ‚‚etosu" muzike Sekst Empirik kaže: Melodije izvjesne vrste proizvode u Duši ozbiljno i tanano uzbuđenje, a melodije druge vrste proizvode niska i neplemenita osjećanja. Takve melodije muzičari obično nazivaju etosom ili karakterom, pošto stvaraju karaktere... staru muziku (dorsku) Grci su vidjeli kao umirujuću, a novu (frigijsku) kao uzbuđujuću, orgijastičku. Tradicionalisti, kojima je pripadao i Platon, prednost su davali dorskoj muzici, a osuđivali su frigijsku. 

Šta reći još o katarzi? Katharsis ne srećemo više u harmoničnoj zabavi nego li tamo gdje je unutrašnji Duševni život postao labav i prijeti mu vidljiva opasnost da pređe granice i završi u patološkom. Zadatak je ‚‚entuzijastičkih" melodija da homeopatskim djelovanjem, kroz muzičku katarzu, iznova uspostave normalno stanje Duše, pa muzička katarza ne služi obrazovanju karaktera, sticanju znanja ili izgrađivanju ‚‚građanskih" vrlina, već posjeduje ‚‚higijensku" osnovu i ima terapeutske zadatke. U tragediji mora biti događaja koji izazivaju sažaljenje i strah, da bi time tragedija mogla izvršiti očišćenje tih emocija. To se može naći kod Platona, koji u muzici vidi lijek protiv straha: Strahovanja nastaju iz nesrećnog stanja Duše. Zato kad se efekti te vrste potresu spolja, tako primjenjeno spoljašnje kretanje nadvladava unutrašnji pokret straha i ludila, i nadvladavajući ga stvara jasan mir u Duši (Zakoni). 

Aristotel ukazuje na ranije izvršenu podjelu melodijâ na: etičke, praktične, i entuzijastičke. S obzirom na to raniji filosofi su po njegovim riječima odredili i prirodu harmonija koje odgovaraju svakoj od ovih melodija tako što je jednoj melodiji svojstvena jedna priroda, a drugoj druga. Niti slušaoci reaguju potpuno isto na različite harmonije. Vidimo da Aristotel ne isključuje neke harmonije kao Platon: naprotiv, on smatra da ih treba sve koristiti, ali ne sve na isti način, jer za obrazovanje treba koristiti samo one etičke, a za slušanje kada drugi sviraju one koje ulijevaju energiju i one koje izazivaju oDuševljenje. Razlika između Aristotela i Platona bila bi u tome što Platon nastoji da izbaci strasti iz umjetnosti, a Aristotel nastoji da zadrži prikazivanje strasti u umjetnosti, a što opet, počiva na njegovoj teoriji o očišćenju strasti, te se ponekad s razlogom čini kako je za njega katarzička funkcija muzike daleko važnija od one vaspitne. Melodije koje očišćuju Dušu - piše Aristotel - pružaju istovremeno ljudima radost i ne nanose nikakvu štetu, pa umjetnike koji izvode scensku muziku treba upućivati na takve harmonije i na takve ritmove. Razlika među bojama ista je kao i razlika među zvucima i nju Aristotel tumači brojčanim odnosom koji postoji među visokim i niskim zvucima kao što postoji među svijetlim i tamnim bojama. 

Teoriju muzike u doba helenizma najviše znamo zahvaljujući Aristotelovim sljedbenicima Teofrastu i Aristoksenu, te pozivanja drugih filosofa na njihove spise. Širok je bio pojam muzike u helensko doba, muzika je počivala na znanjima iz oblasti matematike i akustike, a pritom obuhvatala igru i poeziju. Teofrast potpuno aristotelski vidi u muzici oslobađanje od raznih oblika afekata Duše; u protivnom, ona ne bi bila umjetnost već ponavljanje procesa u našoj Duši. Kao počela muzike izdvaja tri afekta: tugu, uživanje i nadahnuće; a muzika ne samo da oslobađa sva ta osjećanja nego oslobađa i od njihovih negativnih posljedica. Teofrast je muzikom liječio bolesti, svirkom na flauti liječio od ujeda zmije. Još značajniji za teoriju muzike, Aristoksen, osim Aristotelov bio je i učenik pitagorejskih matematičara i akustičara. Većina njegovih radova (predanje kaže da je napisao 453 knjige) bili su posvećeni muzici i kao muzičar teoretičar on se smatra glavnim autoritetom u čitavoj antici, dobio je i nadimak ‚‚Muzičar", a Ciceron njegovu ulogu u istoriji muzike poredi s Arhimedovom u istoriji matematike. On naučno slijedi Aristotelov stil, ali njegova etika je više pitagorejska, etika dužnosti. Suprostavljajući se novotarijama on hvali stariju muziku a kritikuje polifoniju i raznorodnost u novome. Iako su svi govorili o Duši kao o harmoniji tijela, Aristoksen je poricao postojanje bilo kakve Duše, čak i u živom tijelu. No, kao što natezanjem struna nastaje saglasno zvučanje koje muzičari nazivaju harmonijom tako i u tijelima, u kojima se sjedinjuje tjelesno i životni dijelovi, nastaje sposobnost osjećanja. Kritikuje pitagorejsku a priornost muzike, i hoće da je približi čulnosti čovjeka. 

Grci su muziku koristili kao lijek i ona može da čuva polis regulišući ga kao socijalni organizam. Razvio se žestoki spor o osobinama dva sistema među sljedbenicima Pitagore (kanoničari) i sljedbenicima Aristoksena harmoničari). Aristoksen je predložio da se pitagorejski niz tonova zamijeni podjelom čiste kvarte na pet jednakih polutonova, i po mnogima glavni problem s muzikom nastaje OVDJE. Aristoksen ne samo da je osnovao sopstvenu grčku muzičku nauku već ga možemo smatrati teoretičarem savremene muzike i osnivačem čitave zapadne filosofije muzike. 

Već u antičko vrijeme uočen je odnos tonova i boje, odnosno muzike i svjetlosti. Ako se bijela i crna boja miješaju u odnosu 3:2 ili 3:4 nastaju boje koje su najprijatnije za oči i to je isto kao i u slučaju muzičkih harmonija. Stari Grci su smatrali neophodnim da se pomoću muzike formira Duša mladića i usmjeri čestitosti pa je muzika bila u svakom slučaju korisna kad se željelo neko dobro, što znači da se može usmjeriti i suprotno (vrlo nisko i čulno, nisko strastveno). Platonovo je mišljenje da se muzika prima prvenstveno umom, a ne Pitagorino. Za druge je muzika samo prijatnost, poput mirisa i ukusa, jela i pića, muzika pruža odmor i radost, olakšava rad, ona je zabava, igra formalne sadržine. 

Po Filodemu, muzika nije podražavalačka umjetnost, ona potpuno otkriva sve kvalitete karaktera u kojima se javlja divota i prizemnost, hrabrost i kukavičluk, pristojnost i drskost. Ali, muzika to ne čini u većoj mjeri nego kulinarska umjetnost. Aristid kaže suprotno: ,,Cilj muzike nije prijatnost, njen sporedan cilj je rukovođenje Dušama, a njen glavni cilj je služenje Vrlini. Epikur kaže da je muzika lišena koristi, sklona vinu i ne stara se o imanju. 

Kad se zvuk izvodi na istoj visini to je ton. U 6. knjizi Avgustinovog nedovršenog traktata o muzici imamo izložen prelaz od tjelesnog ka neteljesnom, prelaz od čulno opažljive muzike ka muzici koja prevazilazi sve tjelesno, poput ontološkog viđenja (pitagorejsko-platonistički način viđenja muzike). Vanvremena muzika nije ništa tjelesno, niti je ono što Duša prima od zvukova, nije ni nešto djelatno kao posljedica bržeg ili sporijeg kretanja zvukova, niti je nešto što prebiva u našem sjećanju. Ovo je peti način egzistencije muzike i to onaj istinski, Vječni oblik koji će pozni antički mislioci označiti kao muziku svijeta, a hrišćanski mislioci kao božansku muziku. Istovremeno, Avgustinovo učenje o Vječnim brojevima ostatak je učenja o nebeskoj harmoniji. U harmoniji tjelesnog i Duševnog počiva ljepota i pravi doživljaj: u slučaju loše umjetnosti preovlađuje tjelesno i čulno kao što je slučaj u svjetovnoj muzici gdje nedostaje sadržaj. Cilj istinske muzike je uzdizanje od opšteg do Vječne harmonije. Ona ima najčistiji karakter i vodi ljubavi ka Bogu. 

Aristid ističe da se o ritmu može govoriti i kad se radi o nepokretnim tijelima; govori se o tome kako jedna statua ritmički lijepo izgleda, ali, govori se i o tome kako neko ritmički lijepo korača, kao i o ritmu kad se misli na zvuke. 

Poezija i muzika? Prva hoće da otjelotvori duh - druga oduhovljuje osjećanja, i ni poezija ni muzika ne mogu izmjeniti svoju osnovu. Poezija može da se služi i onim što nije lijepo, što je čak odvratno (Šekspir), dok je okvir unutar koga se muzika može kretati - ljepota (Mocart). Tamo gdje se završava poezija, počinje muzika, gdje pjesnik više ne nalazi riječi da bi se izrazio tu nastaje muzika. Ona može da opiše unutrašnji život prirode koja stvara, ali stalno se nalazi i u opasnosti jer duh odvlači od realnih formi, objekata prakse. 

Niče problem mjere i problem životnosti ističe simbolikom antičkih bogova Apolona i Diomnisa. Muzika se, po riječima Ničea, razlikuje od svih drugih umjetnosti jer ona, nije slika pojave, slika objektivisane volje, nego slika volje same, ona je spram sveg fizičkog ono metafizičko, ono što je u temelju svih stvari, odnosno sam temelj stvari. Muzikom Niče hoće da liječi, i obrazuje ali ne Dušu pojedinca već njemački duh. Niče primjećuje da je publiku Vagner osvojio ne muzikom već ‚‚Idejom": Vagnerova je genijalnost u pravljenju oblaka, njegovo dohvatanje, lutanje, tumaranje kroz vazduh, njegovo svuda i nigdje, upravo ono čime ih je svojevremeno zavodio i mamio Hegel". Muzika je ostala kod Ničea do kraja nedomišljena. U govoru jednom rečeno nema potrebe da bude ponovljeno a to u muzici nije slučaj; u njoj ponavljanje može značiti inovaciju; ona ne ubjeđuje, ona ne razvija određene ideje već ponavljanjem od ranije poznate teme, muzika ovoj daje samo novi smisao; ponavljanje omogućuje u muzici uvijek rađanje novog odnosa, novih saglasja nevidljivih ljepota, skrivenih namjera. Po mišljenju Jankeleviča, da određen smisao koji muzika izražava postoji i prije zvučne muzike; riječ je o nadčulnoj nečujnoj muzici, starijoj od svakog instrumenta i svake realizovane muzike, o metafizičkoj muzici koja postoji prije svakog fizičkog fenomena; takva metamuzika bila bi neodređena prema svakom muzičkom izrazu, sasvim različita od bilo koje čujne muzike, pa bismo se mogli zapitati u kojoj je mjeri to uopšte još i muzika. Njen glas nije glas s one strane svijeta; njeg glas dolazi iz čovjekovog unutrašnjeg svijeta kao i iz prirode koja ga okružuje i zato svoju snagu muzika crpi na izvorima tišine. 

Teodor Adorno u 20. vijeku nastoji biti teoretičar ili pak kritičar muzike u savremenom društvu. Adorno, učenik Hajdegera, kaže da muzika NE može spasiti svijet. I nije stvar u tome, već u suprotnom: svijet mora da dođe u saglasje sa Muzikom. Većina kompozitora danas i nije svjesna da su oni samo sitni izdajnici muzike kao muzike; mnogi od njih sebe proglašavaju čak za nepokolebljive pobornike nove muzike, nastoje da budu rame uz rame sa klasicima a ne vide zašto su klasici bili klasici i u svoje vrijeme, kao što su to i danas; slaboumlje novih kompozitora ogleda se u njihovom ulagivanju masovnoj kulturi. Nepoznavanje zakona muzike kao i nedostatak svijesti o tome u kom svijetu žive, današnje muzičare vodi u očaj. Prvi put se, kaže Adorno, diletanti svuda lansiraju kao veliki kompozitori. A baviti se pitanjima muzike znači baviti se najvišim pitanjima filosofije. Muzika postoji kao cjelina Vasione ali ne u akustičkom obliku. Zvuci nisu nosioci muzike. Na muzički način muziku su mogli čuti samo Pitagora i Konstantin Saradžev a izvodio ju je možda Orfej budući da je to bio jedini svima razumljiv jezik u podzemnom svijetu. Po nekima harmoniju nam daju zvijezde, a mnoge od njih su čak i nepokretne ...

Tišina je sve drugo nego praznina i ona se čuje jače od svake čujne muzike. Ernst Bloh piše o filosofiji muzike u knjizi Duh utopije. Muzici predodređenu ‚‚stvar po sebi" Bloh nalazi u duhovnoj čežnji, u onom što je u najbližoj daljini

‚‚Muzika je, piše Losev, vremenska umjetnost, i muzička forma je prije svega vremenska forma". Da bi se bliže odredila muzička forma, neophodno je, pored pojma forme, bliže odrediti i pojam vremena. Avgustin ističe kako ‚‚nema jedne prošlosti, jedne sadašnjosti, odnosno jedne budućnosti i ne može se tvrditi da ima tri vremena: prošlost, sadašnjost i budućnost; moglo bi se prije reći da ima tri vremena: sadašnjost prošlosti, sadašnjost sadašnjosti i sadašnjost budućnosti. Ova tri imaju svoje bivstvovanje u Duši, i dalje nigde ih ne mogu vidjeti (niti naći). 

Nakon Baha i Betovena nedostižnima ostaju njihov Duh i njihovi osećaji i na njih ne utiče promjena vremena. 

Znaci su nam postali bitniji od onog što označavaju. Navikli smo na instrumente koji su nam dati. Od dvadeset i četiri ranija tonaliteta, kako se navodi u Adornovoj literaturi,  koristimo samo dva koje ljudi vide kao suprotnosti, ne shvatajući da imaju isto lice, jednom vedrije, drugi put ozbiljnije i da je potrebno samo malo, pa da pređe jedno u drugo. Naš tonski sistem samo je djelić jednog sunčanog zraka što dolazi od Muzike koja je poput sunca na nebu ‚‚Vječne harmonije". Promjene u prirodi su veoma postepene i ljudi imaju iluziju da se ništa ne mijenja te stoga ostaju zarobljeni inercijom i navikom. Fenomen je ,,kuvane žabe” koja neće iskočiti iz lonca ako se voda postepeno zagrijava do ključanja. 

Prethodni tekst je odabran iz knjige profesora Milana Uzelca: Filosofija muzike (http://www.uzelac.eu).


Različiti jezici ne moraju biti dokaz da se preko riječi nikad ne dospijeva do istine. Logika je uz sve robovanje u okovima jezika. Ali jezik sadrži i jedan nelogički element, npr. metaforu ili ... Tri nelogičke moći, najistinitije u ovom svijetu su: ljubav, religija i umjetnost. Mnoge nadražaje i cijela nadražajna stanja koja jezik ne može da prikaže, dočarava muzika, kaže Niče.

Recimo nešto i o mitskom Orfeju, on je bio sin Tračanina Eagra, najčuveniji pjevač, svirač i pjesnik, koji prve pouke u pjevanju i sviranju dobija od Apolona i od muze Kaliope (Muza je devet, kćeri majke pamćenja Mnemozine). Apolon mu je podario liru sa sedam žica, a Orfej instrumentu dodaje još dvije žice da bi ih bilo onoliko koliko i Muza. Snaga Orfejeve pjesme i svirke bila je čudotvorna. Dok je pjevao, jato ptica kružila su iznad njegove glave, ribe su iskakale iz mora, rijeke su zaustavljale svoje tokove, stijenje je podrhtavalo, drveće mu je prilazilo da ga zaštiti od Sunca, a sve životinje sakupljale su se kraj njegovih nogu. Melodija Orfejeve lire prevela je i divlje hrastove iz Pijerije u Trakiju, gospodarila je vjetrovima i topila je snijeg na visokim planinama. Najveći dio života je proveo u Trakiji, kao kralj Bistonaca, Odriza ili Makedonaca. Smatrali su ga pronalazačem pisma, zemljoradnje i drugih korisnih stvari, a neki kažu da je izvjesno vrijeme boravio u Egiptu i da je odatle prenio Dionisove misterije i nauku o životu Duša poslije smrti. Sva snaga i moć Orfejeve muzike pokazala se kad je sišao u Podzemlje da izvede na svjetlost dana voljenu suprugu Euridiku, koju je, poslije udaje za Orfeja, usmrtila otrovnica. On nije mogao da preboli njenu smrt i krenuo je u Podzemlje da je traži. Njegova pjesma i svirka pobjedile su sile smrti i tamu svijeta mrtvih. Kad se Podzemljem razlegla Orfejeva svirka, Eumenide su zaplakale, Kerber je postao dobar, Haron je zaustavio svoj čamac, Iksionov točak je prestao da se obrće, Sizif je sjeo na kamen, Tantal je zaboravio na glad i žeđ, a Danaide su prestale da obavljaju svoj zaludni posao. Orfejeva pjesma raznježila je čak i stroge sudije mrtvih i neumitne suđaje, koje su već završene niti Euridikinog života opet započele da predu. Ni vladari Podzemlja nisu odoljeli ovom nenadmašnom pjevaču, vratili su Euridiku, ali su mu zabranili da je pogleda dok s njom ne izađe na svjetlost dana. Orfej je krenuo ka izlazu iz Podzemlja ali, mučen sumnjama i čežnjom, on se osvrnuo. Istog časa je po drugi put izgubio voljenu, i to zauvijek. Ojađeni Orfej je pokušao da se vrati u Carstvo mrtvih, ali ovog puta vrata Podzemlja ostala su zatvorena. Sedam dana nesrećni pjevač nije uzimao hranu, sedam mjeseci je bez prestanka plakao, a zatim tri godine živio u potpunoj usamljenosti. Kad se vratio iz Podzemlja, Orfej je prezreo Dionisa, koji ga je proslavio i učinio velikim, sad je savjetovao ljudima da poštuju Apolona Helija kao najveće božanstvo, a i sam je svakog jutra izlazio na vrh Pangeja da pozdravi Sunce. Da bi kaznio otpadnika, Dionis je podstakao tračke žene da ga rastrgnu, one na koje nije obraćao pažnju. Smrt nenadmašnog pjevača potresla je cijelu prirodu: priče i divlje zvijeri su tugovale, drveće je od žalosti odbacivalo lišće, rijeke su nabujale od sopstvenih suza, a najade i drijade obukle su crninu i rasplele svoje kose. Muze su sakupile raskidano Orfejevo tijelo i sahranile ga pod Olimpom. Slavuji koji se gnijezde oko Orfejevog groba pjevaju glasnije i ljepše od ostalih. Muze su umolile Zevsa da pjesnikovu liru prenese na nebo, među zvijezde.

Smrt i uskrsnuće su simbolički okvir orfičke nauke, a glavni cilj je sticanje besmrtnosti ukidanjem materijalnog titanskog elementa. Samo oslobođenjem od te fizičke ljuspe Duša kao dionizijski dio čovjeka može da nesputana krene u potragu za spajanjem s Bogom, a da se taj cilj postigne, pored inicijacije i askeze, valjalo je proći kroz ciklus rađanja i smrti. U svome kretanju naviše, ka slobodi, Duši je određeno da prođe kroz niz tijela, kako ljudskih tako i životinjskih, dok Orfej najzad oslobađajućom milosti ne spase Dušu od točka rađanja. To ne znači da oslobođena Duša nastavlja da egzistira u stanju definitivne odvojenosti od materije, ni u Vječnoj nesvjesnosti i pasivnosti. Oslobodiv se od materijalne osnove, ona se vraća u stanje iz kojeg je na početku proizišla, u višu svijest, gdje je čista, subjekt i objekt, ogledalo u kojem se sama u sebi odražava. Orfičari i pitagorejci su smatrali da se Duša čovjeka u snu, kao i onog na samrti, odvaja od tijela i stiče proročki dar. Kod orfičara Duša je božanskog porijekla, tijelo je njen grob i ona stalno teži da se uzdigne iznad tijela i vrati u prvobitno boravište bogovima. Orfičari, uvode novu ‚‚teoriju”, shvatanje da se na drugom svijetu vrši pravednost i da svako dobija nagradu i kaznu prema svojim djelima.

Heraklit kaže: Nevidljiva harmonija jača je od vidljive. Harmonija je saglasje suprostavljenih elemenata, jedinstvo suprotnosti. Samo dobro postoji, zlo ne jer ono nije po sebi harmonično. I nad svijetom je harmonija. Sofisti vide muziku samo kao zadovoljstvo i kritikuje ih Platon kao one koji hoće na osnovu zadovoljstva da sude o muzici. Sokrat dobre proporcije s mjerom i ritmom zove euritmičkim, za razliku od njima suprotnih za koje kaže da su aritmičke. Euritmija, harmonija i simetrija za Sokrata tvore pojam lijepog. Za Platona, koji muziku stavlja na najviše mjesto, pravi muzičar je onaj koji se ne ograničava na to da samo ima vještinu na liri, ili nekom drugom muzičkom instrumentu već je prije svega riječ o pravom, jednostavnom, cjelovitom čovjeku, a u tom smislu i filosofija je muzika. Devet muza nadahnjuje umjetnika, one plešu na Harmonijinom vjenčanju s junakom Kadmom koji je ogrnut lavljom kožom ubio zmaja, takođe sjede blizu Zevsovog trona i pjevaju o njegovoj moći, istoriji svijeta i herojima. Nisu slavno završili, pretvoreni su u zmajeve, po kazni bogova Kadmo, a Harmonija u ljubavi za njim.

Muzika se oduvijek smatrala dijelom matematike, proporcije u njoj nisu imale subjektivni karakter, već su bile proporcije kosmosa. Muzika je tako bila bliska kosmologiji i ontologiji. Za posljedicu je imalo da se muzika ne mora zahvatati samo čulom sluha već i mišljenjem, pa je muzika tražena u svemu gde su se mogle naći proporcije i brojčani odnosi, bila je viđena i u svijetu i u unutrašnjosti naše Duše. Nebeska muzika bila je metafizička, transcendentalna, neuhvatljiva čulima ne zato što smo se na nju navikli od rođenja, kako su smatrali pitagorejci. Harmoniju spekulativne (teorijske) muzike čovjek ne stvara već može samo da je misli. Teorijska muzika je usko povezana sa geometrijom i logikom te se ubrajala u školske naučne discipline. Boetije se tokom čitavog srednjeg vijeka smatrao najvišim autoritetom za većinu teoretičara muzike. Kod Kasidora, izvršavajući bogougodna djela čovjek slijedi najvišu harmoniju i svako razumno biće živi u Božijoj harmoniji, a Bogu se može dopasti samo ako su saglasni život i glas. Za Isidora iz Sevilje, muzika je nauka o melodiji, zvučanje melodije glasa je čulno i spoznatljivo, nastaje u vremenu i održava se u pamćenju i zato su pjesnici rekli da su muze kćeri Zevsa i Mnemozine (pamćenja), jer ako se zvuci ne zadrže u sjećanju čovjeka, oni propadaju, budući da ih ne treba zapisivati. Isidor piše da nijedna nauka ne može bez muzike biti savršena i da bez nje ništa ne može postojati. Muzika višestruko može da utiče na ljude u različitim situacijama, da ih bodri u boju, da ih smiruje, da hrabri, da plaši, da poveća ili smanji uzbuđenost, itd. Muzika je u našem tijelu, ona se obraća i razumu. Kepler kaže da bog tonove u svijet nije uveo bez geometrije. U vrijeme kad pod uticajem Dekartove filosofije metafiziku počinje da potiskuje mehanika i kad u prvi plan dospijeva mehanika afekata, a svijet sve više postaje nalik mašini i kad se od svih kretanja pažnja posvećuje najviše mehaničkim, jasno je da u prvi plan izbija musica instrumentalis, u vrijeme kad fizika postaje matematička, takva postaje i muzika gubeći svoj raniji geometrijski karakter. U vrijeme gubitka veze s iskonskim geometrijskim formama čiji tragovi još uvijek odjekuju u novoj muzici koja zavarava prividnom harmonijom čula, sve više muzika nastoji da zadovolji razdražena čula građanina svijeta koji je prešao u aut stanje nakon što je ostao bez temelja. Muzika tako gubi svoj visoki ontološki status. Od nauke je svedena na nivo umijeća. Kant pjesništvo stavlja iznad muzike, piše da muzika govori pomoću osjećaja, a bez pojmova i ne dopušta da nešto ostane za razmišljanje (kao što to čini poezija), te da muzika izaziva u Duševnosti raznovrsnije uzbuđenje, da je više uživanje no kultivisanje, i da ona prosuđena umom ima manje vrijednosti nego ma koja druga lijepa umjetnost. Da je pjesništvo neodvojivo od muzike to je opšte mjesto u svim ranijim tumačenjima muzike ali i kasnijim. Kant, razlikujući umjetnost iz dva različita ugla (estetskog i logičkog), muzici istovremeno daje i najviše i najniže mjesto, i prosuđena umom ona ima manje vrijednosti nego ma koja druga umjetnost. Kantovo shvatanje muzike uslovljeno je opštim principima Kritike moći suđenja.

Najviši Herderov ideal je poezija, kao muzika Duše. Razvoj muzike svjedoči kako se ona teško odvajala od riječi i gesta. Kod Grka je muzika pratila poeziju. Gete, koji je veliku pažnju posvetio istraživanjima prirode, u pismu Jakobiju kaže da to, bi mogao da piše o metafizici mora bolje da poznaje fiziku. Romantičari su bili više kantovci, Gete je bio spinozista, panteista, za njega je muzika dio Univerzuma, dok je za romantičare muzika bila ključ za jedan drugi, onostrani svijet. Muzika je umjetnost zvuka, piše Krug, zvuci sami po sebi ne čine muziku već su to tek kad se nađu u saglasju s drugim zvucima različite visine, snage i trajanja. Idealna muzika se po Šelingovom mišljenju ne može čuti jer je nečulna i nadčulma. Muzika je momenat u kome se poklapaju izmjerivo i mjera. Muzika u svakom času može u našoj Duši da probudi Vječnost i ona to uspijeva. Uz pomoć tonova i zvukova muzika univerzalnim jezikom iskazuje suštinu svijeta, njegovu stvar po sebi (odnosno volju).

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment