Thursday, 1 December 2016

Kantova Logika


Vratimo se još malo Logosu. Ne bijaše u početku sve logički racionalni sud. Protagora (sofista) je prvi rekao da: O svakoj stvari postoje dvije tvrdnje, jedna drugoj protivna. Problem je u dvojnosti razuma. Mi i pored toga osuđujemo kontradikciju, i mora ukoliko logiku shvatimo samo jednostrano. Logos je prije i više od samo ovog suđenja. I šta je znanje, ili Znanje? 

Mnogoznalaštvo je po Heraklitu preduslov za filosofiju, ali samo po sebi nije dovoljno, kaže: Jedno je mudrost - spoznati duhovnu moć koja upravlja sve kroz sve. To se ne može vidjeti očima, nevidljiva harmonija jača je od vidljive. Tu duhovnu moć i nevidljivu harmoniju (bitak) naziva Heraklit logos. Uzdanje u moć jezika, uvjerenje da je svijet u svojoj osnovi ‚‚logičan", da bitak ima strukturu govora (diskurzivnu strukturu), pa se ljudskim govorom (dijalektikom i logikom) može doći do uvida u ono po čemu jest sve što jest (bitak), što utemeljuje filosofiju kao ‚‚racionalnu" djelatnost. To uvjerenje, na svoj način, preuzima i hrišćanska teologija. A logos? Mogao bi biti i više od samo riječi, misao. Mistika tvrdi da se jezikom i logikom može spoznati, u najboljem slučaju, samo svijet, a ne i ono, po čemu on jest. Lao Ce uspoređuje svijet s tapiserijom: pažljivim proučavanjem možemo spoznavati tkanje, ali ne i iglu, koja ga je isplela. Svi mističari, židovski, hrišćanski, islamski i drugi, tvrde da se u ekstazi može stupiti u dodir s Bogom, izvorom svega što jest i sve mudrosti, ali se ta spoznaja ne može riječima adekvatno prenijeti. Mnogi su se filosofi, vrhunski majstori logike i jezika uopšte, suočili s nedovoljnošću tog alata. Martin Heidegger ostaje vjeran uvjerenju da riječi mogu voditi ka bitku, ali ne u okviru logike, nego pjesništva. Ludvig Wittgenstein (‚‚pitagorejac") zaključuje da, ne samo da ne možemo izreći odgovore na naše životne probleme, mi ne možemo izreći ni pitanje. Jedan od najvećih filosofa XX vijeka, Martin Heidegger, iznosi tvrdnju da su pred-sokratovski mislioci postigli uvid u bitak koji nadmašuje svu kasniju zapadnjačku metafiziku, koja od Platona do savremene tehničke epohe živi u zaboravu bitka.  

Logika kao filosofska disciplina se bavi osnovnim oblicima mišljenja, pojmovima, sudovima, te valjanim zaključivanjima. Aristotel je razvio deduktivnu (silogističku) logiku, a Frensis Bekon postavlja osnove induktivne logike.

Predmeti se upravljaju prema našem saznanju, to Kantov je kopernikanski obrt, tj. ljudsko saznanje, nezavisno od iskustva, konstituiše svoje predmete i na taj način čovjek postaje zakonodavac prirode. Kant u tom smislu vidi i transcendentalnu (TD) logiku. U kritici čisotg uma on izlaže argumente i razlike između formalne i TD logike koja postavlja pitanja o odnosu čistog mišljenja prema objektu, kao sadržaju saznanja u sintetičkom postupku, dok se formalna logika služi analitičkim postupkom i ograničena je na pojmovno mišljenje. Sve u Svemiru kruži oko nečeg, a naš Sunčev sistem samo je dio Univerzuma, po Kantu. Sve u svijetu se dešava prema pravilima kojih nismo uvijek svjesni. Ako je razum izvor pravila po kojima pravilima onda on postupa? Mi ta pravila možemo zamisliti i apstraktno, bez njihove primjene. Pravila su ili nužna ili su slučajna. Slučajna pravila zavise od nekog određenog objekta saznanja, a nužna pravila su ona bez kojih ne bi bilo moguće nkakvo korištenje razuma, te nauka o nužnim zakonima razuma i uma uopšte, ili o čistoj formi mišljenja uopšte, zove se LOGIKA, nauka koja se tiče cjelokupnog mišljenja uopšte, bez obzira na objekte kao na ‚‚materiju mišljenja". Ona je osnova svih drugih nauka jer apstrahuje od svih objekata, ali ne može biti organon (uputstvo kako postići određeno saznanje) nauka, jer za to je već potrebno poznavanje predmeta saznanja. Logika kao kanon razuma i uma ne smije pozajmljivati nikakve principe iz bilo koje nauke niti iskustva, već mora sadržavati čiste a priori zakone, koji su nužni i tiču se razuma uopšte. Pretpostaviti logici psihološke principe isto je kao i etiku kad bi uzimali iz života. Mi u logici gledamo kako razum treba da postupa, a ne kakav je on. Neka dublja pitanja: Šta razum može da saznaje? Koliko može da sazna? Dokle mu seže znanje? to ulazi u područje metafizike, prve nauke. U logici se postavlja samo pitanje: Kako će razum sam sebe da sazna? Logika počiva na a priori principima i sva su joj pravila takva. Ona je kanon (skup apriornih načela upotrebe jedne moći saznanja) upotrebe razuma i uma, suštinski se razlikuje od estetike koja sadrži pravila podudaranja saznanja sa zakonima čulnosti, a logika pravila podudaranja saznanja sa zakonima razuma i uma. Estetika svoja pravila uzima a posteriori. Dok se opšta logika tiče svih predmeta uopšte, TD logika vidi predmet kao predmet čistog razuma. Dakle, logika je nauka o ispravnoj upotrebi razuma i uma uopšte, ne empirijski već a priori, kako razum treba da misli. Podjele logike:

. Logika se dijeli na analitiku i dijalektiku, gdje analitika raščlanjivanjem otkriva operacije uma koje izvodimo pri mišljenju i prosuđuje formalnu tačnost našeg saznanja. Praktična primjena ove teorijske doktrine, kao neki organon, dovodi do dijalektike. Dijalektika kao logika privida, koja proističe iz nauke čiste zloupotrebe analitike, ako se izvještačuje prema pukoj logičkoj formi privida nekog istinskog saznanja čija se obilježja moraju uzimati iz sadržine objekta, vještina stvaranja privida, u ranijim vremenima bila je izučavana s velikom pažnjom. Ta vještina je izlagale lažne osnovne postavke u vidu istine i težila da podržava stvari prema tome (pri)vidu. Grčki dijalektičari su bili pravobranioci i besjednici koji su umjeli da vode narod kud god su htjeli, jer se narod da obmanjivati stvaranjem privida. I u logici je dijalektika neko vrijeme označena kao vještina prepiranja, kad su čitava logika i filosofija krenule u smijeru kultivisanja (njegovanja) izvjesnih brbljivih glava za pravljenje svakog privida, nešto što je vrlo nedostojno jednog filosofa. U takvom smislu dijalektika unutar logike mora da otpadne. Zato, dva su dijela logike: analitika koja izlaže formalnekriterijumske istine i dijalektika koja sadrži obilježja i pravila po kojima bismo mogli da saznamo da se nešto ne podudara sa formalnim kriterijumima istine (dijalektika kao kathartikon razuma);

. Logika se dalje dijeli na: prirodnu (prostonarodnu) i naučnu (vještačku) logiku. Međutim, prirodna logika (logika zdravog razuma) nije zapravo nikakva logika već neka antropološka nauka s empirijskim principima i ona raspravlja o pravilima prirodne upotrebe razuma i uma koja se saznaju bez svijesti o njima. Prema tome, vještačka ili naučna logika jedina zaslužuje naziv kao nauka o nužnim i opštim pravilima mišljenja koja se nezavisno od prirodne upotrebe mogu i moraju saznavati a priori, premda se najprije mogu pronalaziti samo posmatranjem te prirodne upotrebe;

. Podjelu logike (treća podjela) na teorijsku i praktičnu Kant smatra netačnom. Opšta logika koja se kao čisti kanon apstrahuje od svih objekata ne može imati nikakav praktični dio, što bi pretpostavljalo neku izvjesnu vrstu predmeta na koje se ona primjenjuje. Tu bi logika zatim imala jedan dogmatički i drugi tehnički dio, prva uči elemente mišljenja, a druga metode. Ipak, smatra Kant, ne bi se smjelo obazirati ni najmanje na subjekt, ni na objekte mišljenja;

. Četvrta podjela logike je na čistu i primjenjenu, gdje je prva čist razum izdvojen iz ostalih moći duševnosti koje bi mu dale pogrešan smijer, pa on ne postupa po zakonima za koje i sam uviđa da su tačni. Ni primjenjena logika ne bi trebalo da se naziva logikom, već psihologija u kojoj posmatramo kako se naše mišljenje odvija, a ne kako bi trebalo da se odvija;

. Peta podjela logike je na: logiku zdravog (posebna) i logiku spekulativnog razuma (opšta), ali Kant kaže da ne postoji nauka spekulativnog razuma, niti logika može biti tvorevina zdravog razuma koji konkretno uviđa. Logika treba biti nauka o pravilima apstraktnog mišljenja. Logika se može izlagati skolastično ili naučno (s radoznalošću, sposobnostima, kulturom) i popularno (populistički) gdje se ne traži nauka već prosvjećivanje razuma. Prva izlaže u opštosti (apstraktno), druga u posebnom (konkretno). Skolastično je temelj popularnog, pa bi popularno trebao da izlaže samo onaj koji bi to i temeljitije mogao. Izlaganje je samo stil saopštavanja, a metod je put i način do saznanja. Logika nas samo ispravlja na našem putu saznanja, ona nije vještina ni organon istine, nije algebra za otkrivanje istine, ali svakako je korisna i neophodna kao neka kritika saznanja, procjenjivanje zdravog i spekulativnog uma, ne da bi ih proučavala već da bi ih ispravljala i sa sobom usaglašavala. Logički princip istine je podudaranje razuma sa njegovim sopstvenim opštim zakonima. Sadašnja logika potiče od Aristotelove analitike, on se smatra ocem logike, izlagao ju je kao organon (oruđe, organ, oruđe kojim se služe nauke, organ nauke) i dijelio na analitiku i dijalektiku. Način mu je skolastičan i ide na razvijanje opštih pojmova od kojih je jedina korist da se izvuku nazivi raznih operacija razuma. Po sadržini ova logika nije mnogo dobila, niti je mogla dobiti, ali je svakako dobila u pogledu tačnosti, određenosti i razgovjetnosti. Malo je nauka koje su ušle u toliko postojano stanje da se ne mogu značajno mijenjati, kao što je logika, ali i metafizika. Aristotel ne ispušta nijedan momenat razuma, a mi smo u tom samo tačniji od njega, metodičniji i sređeniji. Dolazimo samo do većih tananosti, poput Lambertovog Organona i nema značajnih proširenja, izoštrava se um, ali nema suštinske upotrebe. Opštu logiku su još unaprijedili Lajbnic i Wolff. Malbranš i Locke nisu raspravljali ni o kakvoj pravo logici, već govore o sadržini saznanja i o porijeklu pojmova. Opšta logika od Wolffa je, po Kantu, najbolje što imamo. Baumgarten ima zasluge da je sažeo Wolffovu logiku. 

U novije vrijeme nije bilo nijednog čuvenog logičara, ali nam za logiku nisu ni potrebna nova iznalaženja, jer njenu sadržinu čini samo forma mišljenja. Umna saznanja su saznanja iz principa, a istorijska saznanja iz podataka. Objektivno saznanje je racionalno ili empirijsko, a subjektivno ono je racionalno ili istorijsko. Ako bi pilot znao vazduhoplovnu nauku samo istorijski, za pilota on bi bio izgubljen. Um se mora upotrebljavati slobodno, a ne samo oponašajući mehanički. Zato, rekli smo već, umna saznanja su saznanja principa i a priori. Takve su matematika i filosofija. I matematika i filosofija se tiču svega, s tim da je filosofija umno saznanje iz samih pojmova, a matematika umno saznavanje iz konstruisanja pojmova. U matematici je potrebna konkretnost uma, ali opažanje nije empirijsko već se nešto a priori uzima za predmet opažanja. Preimućstvo matematike nad filosofijom je da je njena spoznaja intuitivna, a filosofska su samo diskursivna (logički povezana). Veličine s emogu a priori prikazati matematičkim konstruisanjem, dok se kvaliteti ne daju prikazati. Dakle, filosofija je sistem umnih saznanja iz pojmova, nauka je o posljednjim svrhama ljudskog uma, pa to visoko shvatanje joj daje dostojanstvo, apsolutnu vrijednost, a ona i jeste ta koja jedina ima samo unutrašnju vrijednost i tek ona daje neku vrijednost svim drugim saznanjima, pa i matematici. Filosof je zakonodavac uma, a ne umjetnik uma kojeg Sokrat naziva filodoks-om, jer umjetnik uma teži samo sa spekulativnim znanjem, pri tom neobazirući se na svrhu tog saznanja. Praktični filosof je pravi filosof. Polje filosofije u kosmopolitskom značenju se svodi na pitanja:

. Šta mogu da znam? - metafizika
. Šta treba da činim? - etika
. Čemu da se nadam? - religija
. Šta je čovjek? - antropologija?

U osnovi sve prethodno može da se svede na antropologiju, jer se prva tri pitanja odnose na četvrto. Filosofija se, međutim, ne može naučiti, jer ona nije data, dok je s matematikom i drugim naukama drugačije. koje su izvjesno i postojano učenje. Pravi filosof je slobodan u upotrebi svog uma, ne samo kao sofista koji je samo poznavalac i učitelj mudrosti, nespojivo s dostojanstvom istinskog filosofa. Neko mrzi nauku a voli mudrost (mizolog), što opet proističe iz neke praznoće naučnih saznanja i neke taštine (umišljenost, bahatost, drskost, pojačani egoizam) s tim povezane. Mnogi padaju u ove zamke neznanja i slabosti. Filosofija jedina pruža unutrašnje zadovoljenje, ona zatvara krug nauka i tek onda preko nauke održava poredak i povezanost saznanja. Spekulativni je naučni metod koji uzdiže tek Aristotel. Dekart ima zasluge u unaprijeđenju spekulativne filosofije, doprinosi jasnoći i očiglednosti saznanja, zatim lajbnic i Locke. Lajbnicova zasluga je da se počelo s boljim i temeljnijim izučavanjem ‚‚duše". Bilo je, takođe, i dogmatskih oblika filosofiranja. Kantove kritike sve ovo pokušavaju prevazići. Po nekima je uspio, po nekima ne, a treći opet nisu sve razumjeli. 

Poslije Grka Rimljani su samo učenici. 

Učenje o elementima mišljenja

Kant poput mnogih kaže, pojam se razlikuje od opažaja, pojam je shvatanje, a opažaj viđenje. Opažaj je pojedinačna predstava, a pojam kao shvatanje opšta ili reflektovana predstava. Saznanje putem pojmova (shvatanje) je mišljenje. Pojam shvatanje suprotan opažaju je predstava nečeg zajedničkog u više objekata. Čist pojam nije empirijski, nije izvučen iz iskustva već i po sadržini potiče iz razuma. Tako je ‚‚ideja" pojam uma koji se nikako ne može naći u iskustvu. U svakom pojmu valja razlikovati materiju i formu, materija je predmet pojma, a forma im je opštost. Svi pojmovi po materiji su ili dati ili sačinjeni. Dati su a priori ili a posteriori. Porijeklo pojmova odmjerava se tek u metafizici. Da bi se iz predstava sačinili pojmovi mora se umjeti:

. komparirati - poređenje predstava u odnosu prema jedinstvenoj svijesti;
. reflektovati - promišljanje kako različite predstave pojmiti u jednoj svijesti; i
. apstrakcija - izdvajanje svega što je suvišno po čemu se date predstave razlikuju. 

Za proizvođenje nekog pojma uopšte potrebne su tri prethodne operacije razuma. Kant navodi primjer kada vidi tri drveta različite vrste: bor, vrbu i lipu. On ih prvo kao predmete poredi međusobno i uviđa razlike, zatim reflektuje ono što im je svima zajedničko, pa apstrahuje veličinu, oblik i drugo, te tako dobija opšti pojam o drvetu. Sadržina i obim pojma su u obrnutom odnosu, pa ako neki pojam sadrži pod sobom više utoliko u sebi sadrži manje i obratno. Obim pojma je utoliko veći ako više stvari mogu pod njim stajati i pod njime misliti. Pojam ‚‚tijelo" ima veći obim od pojma ‚‚metal". Pojmovi se nazivaju višim ako pod sobom imaju pojmove koje opet nazivamo nižima. Neki pojam može istovremeno biti viši i niži. Viši pojam u odnosu prema nižem je rod, a niži prema svom višem je vrsta. Najviši rod je onaj koji nije nikakva vrsta, kao što ni najniža vrsta nije nikakav rod. Ako zamislimo niz pojmova, jedni drugima podređeni: gvožđe, metal, tijelo, supstancija, tad možemo dobijati sve više rodove. Međutim, po konvenciji mi ne idemo dublje u pojmovima. Postoji rod (genus), koji više ne može biti vrsta (species), ali ne postoji vrsta koja ne bi mogla opet biti rod. Viši pojam je širi pojam, a niži je uži. Logičkim apstrahovanjem nastaju viši pojmovi, a determinisanjem nastaju niži. Pojmovi se upotrebljavaju opšte (in abstracto) i posebno (in concreto). Konkretna upotreba pojma približava se individuumu. Oboje je potrebno. 

Sljedeće što nam dolazi poslije pojmova su sudovi. Sudom stvaramo jedinstvo kod različitih predstava. Sudovi imaju materiju i formu. Čista forma sudova je predmet logičke refleksije. Logičke forme sudova su: kvantitet, kvalitet, relacija i modalitet. Po kvantitetu su sudovi opšti, posebni i pojedinačni. Po kvalitetu su potvrdni, odrični i beskonačni (kad je subjekt izvan obima ili sfere predikata). Po relaciji sudovi su kategorički, hipotetički i disjunktivni. U kategoričkim sudovima subjekat i predikat su materija tih sudova, a forma odnosa između S i B se zove ‚‚copula". Hipotetički sud ima dva suda, jedan je s osnovom i kao prethodna postavka, drugi je slijeđenje, a oba se vežu u jedinstvu svijesti - konsekvenca, koja je u ovom slučaju i copula. Kod disjunktivnih sudova dijelovi sfere (opsega) nekog datog pojma jedan drugog određuju u cjelini. U njima je više odnosnih sudova, svi su dopuna jedni drugima do cjeline, a uzeti zajedno jednaki su sferi (opsegu) prvog suda (grafički se može predstaviti kao kvadrat ‚‚a" izdjeljen na četiri jednaka kvadrata unutar njega ‚‚b,c,d,e"). 

Modalitet sudova je: problematički, asetorički i apodiktični. Eksponibilni sudovi su oni kod kojih se u isti mah, ali na skriven način, sadrži neko tvrđenje i poricanje istovremeno, pa se tvrđenje vrši razgovjetno, a poricanje je skriveno. Intuitivne i diskursivne osnove postanka sudova su: aksiomi i akroami, zatim imamo analitičke i sintetičke postavke. Analitički principi nisu aksiomi, jer su diskursivni, a sintetički principi su aksiomi samo kad su intuitivni. Tautološke postavke su prazne ili bez slijeđenja, nekorisne su i izlišne, npr. sud ili zaključak: Čovjek je čovjek. Ako o nekom čovjeku ne znam ništa osim samo da je čovjek, onda i ne znam ništa više o njemu. To su analitičke postavke u kojima je istovjetnost pojmova izričita (explicita). Ako im je istovjetnost prećutna (implicita) nisu tautološke, nisu bez slijeđenja, one razjašnjavaju predikat koji je nerazvijen (implicite) ležao u pojmu subjekta. 

Postulat je neka praktična, neposredno izvjesna postavka ili neka osnovna postavka koja određuje neku moguću operaciju. Problemi su pokazne postavke za koje je potrebno neko uputstvo. Teoreme su teorijske postavke koje su i podobne za neki dokaz i iziskuju ga. Opažajni sud je subjektivan, a objektivni sud iz opažaja je iskustveni sud. Kad iz više sudova izvodimo jedan drugi i viši sud, tad se radi o zaključivanju. Svi zaključci su neposredni i posredni, bez posredovanja i s posredovanjem nekim drugim pojmom. Neposredni zaključci su zaključci razuma, a posredni su zaključci uma ili moći suđenja, za Kanta. Moć suđenja je dvojaka: određujuća (od opšteg ka pojedinačnom) i reflektujuća (od posebnog ka opštem). Ova druga ima samo empirijsku važnost opštosti, subjektivno važenje. 

Lišenost pravila u saznavanju je neumnost. Pravilo manira je slobodno, a pravilo metoda je prinuda. Metod je forma nauke (Kant).

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment