Tuesday, 6 December 2016

Muke ranog hrišćanstva


Ako ćutiš - ćuti iz Ljubavi
ako govoriš - govori iz Ljubavi
ako opominješ - opominji iz Ljubavi
ako opraštaš - oprosti iz Ljubavi
unutrašnji korijen neka bude Ljubav,
iz ovog korijena može da izraste samo Dobro. 

(Sv. Augustin)

Sveta Trojica ili Sveto Trojstvo (grč. i lat. trinitas) je hrišćanska vjerska dogma utvrđena na crkvenim saborima 4. vijeka, po kojoj je jedan Bog u trima ličnostima (gr. ipostas): Oca, Sina i Svetog Duha. Iako se sama riječ „Trojstvo“ ne nalazi u Bibliji, vjerovanje u Trojicu (trinitarizam, trojičnost), odlika je većine hrišćanskih crkava i smatra se „centralnom dogmom hrišćanske teologije“.

Latinska riječ ‚‚trinitas" je apstraktna imenica formirana od pridjeva trinus, a grčka verzija tog termina bi bila trijada. Na srpski jezik se prevodi kao trojica ili trojstvo, zavisno od tradicije. Kroz istoriju su neke hrišćanske zajednice odbacivale trinitarnu poziciju, naglašavajući Božje jedinstvo, poput arijanstva, monofizitstva (koptska, jermenska i etiopska crkva), modalizma, unitarijanizma i drugih. Potpuno odvojenu ljudsku i božansku prirodu Hrista propovjedaju nestorijanci. Neke crkve imaju zasebne hristološke teorije, kao: mormoni, Jehovini svjedoci. U Novom zavjetu se ne može naći nikakva izričita predstava Boga kao trojedinog bića, ali se nalaze trostruka slavoslovlja apostola Pavla ili u Mt. 28, 19, prilikom krštenja „u ime Oca i Sina i Svetog duha“, koja su poslužila kao osnova za dalje doktrinarno tumačenje vjere. Prva pominjanja riječi „trojica“, nalazimo u pisanjima apostolskih otaca, direktnih učenika apostola, pa u svojoj Poslanici Filipljanima, Sv. Ignjatije Bogonosac (pogubljen 106. godine u Rimu) piše: „Tako je Gospod, poslao Apostole da uče među svim narodima, zapovjedivši im da krštavaju u ime Oca, i Sina i Svetoga duha, ne u jednu ličnost koja ima tri imena, niti u tri ličnosti koje su se ovaplotile, nego u Trojicu koji imaju istu slavu. Zatim, to spominje i sljedeća generacija otaca Crkve, Sveti Teofil Antiohijski tom rječju označava „Boga i njegovu Riječ i njegovu Mudrost“. Kao odgovor na gnosticizam, postojeća ‚‚trodjelna potvrđivanja" pri krštenju pretvorila su se u pravovjernu istinu.

Prvi začeci hrišćanske filosofije (tačnije: teosofije) nalaze se u Pavlovoj poslanici Rimljanima, u poslanici Jevrejima od nepoznatog autora (po nekim izvorima pisao ih Klementije Aleksandrijski), a naročito u četvrtom Jevanđelju.

Gnostičari u to vrijeme su bili oni koji se nisu htjeli zadovoljiti prostom vjerom, već su težili istinskoj spoznaji, pa u drugom vijeku ih hrišćanska crkva odbacuje kao jeres. Poznata su učenja gnostičara Valentina (Egipat) i Vasilida (Sirija). Posmatrali su Jedno kao vanprostornu i vanvremensku supstancu, naglašavali muški i ženski princip. Valentin ljudski rod dijeli na: tjelesne ljude (većina pagana), duševne (većina judejaca) i duhovni ljudi ,,pneumatici" (mali broj od svih pagana i judejaca). Pneumatici se ne potčinjavaju nikakvom spoljašnjem zakonu, oni su sami sebi zakon, uzdižu se do znanja ,,gnosisa" koje je spasenje. Ipak narodu je više pogodovala spoljašnja šema crkvene dogme, nije se moralo mnogo misliti ni truditi, te lijenost je opet pobijedila. Spisi ova dva gnostičara su se zagubili, a o njima je pisao Irinej Lionski iz Male Azije, koji za vrijeme vladavine rimskog cara Marka Aurelija postaje sveštenk u gradu Lionu u Galiji - današnja Francusaka, i bori se protiv gnostika). Prema Vasilidu Bog nema imena i ne može se izraziti ljudskim jezikom. Iz Boga izlazi Um, iz Uma Logos, iz Logosa misao, iz misli mudrost i sila, a iz ovih pravednost i svijet. Sve su ovo nebeske sile koje obrazuju prvo nebo. One već po svom obličju stvaraju sile drugog neba, zatim ove trećeg neba, sve do broja 365. Na čelu svih nebeskih sila je Abraksas čija brojna vrijednost u grčkim slovoma iznosi 365. Naše zemaljsko nebo je najniže, 365-o, a poglavar anđela našeg neba je jevrejski bog. Međutim, Hipolit drugačije izlaže Vasilidovo učenje: Prvo je bilo ,,ništa" koje rađa potenciju svega (panspermija - sjeme), pa se ta potencija trostruko porađa - fino idealno biće, grubo materijalno i duhovno biće (koje zahtijeva očišćenje). Abraksasa svjedoči da je ovo učenje ipak bilo sačuvano, najčešće tajno.

Postojali su i apologeti (branioci) za odbranu hrišćanstva od paganstva, judaizma, pa i od pojedinih predstavnika državne vlasti. Hrišćanstvo je kod običnih ljudi pojačalo nade i maštanja, ali nikako da ih je motivisalo na samorazvoj. Težište je bilo na svjetovnom. Patristika nije imala pozitivan uticaj na razvoj čovjeka i slobodne misli, bila je više oruđe vladanja ljudima i uzrok duhovne stagnacije.

Hišćanstvo je tako spoj stare Grčke, Rima i Jerusalima, zbir filosofija, prava i vjere. Hrišćanstvo zatvara antičku i započinje srednjovjekovnu epohu. Naspram grčke začuđenosti nad činjenicom bića sad stupa na scenu bespogovorno vjerovanje u Jednog Boga. Na djelu je kombinovanje pojedinih segmenata iz različitih filosofskih učenja i religija, eklekticizam. Stari zavjet je jevrejska knjiga zakona - Tora ili Petoknjižje (Knjiga postanja, Knjiga izlaska, Levitski zakonik, Knjiga brojeva i Ponovljeni uakon), Proroci i Spisi. Starom zavijetu, koji je izvorno pisan na hebrejskom jeziku, hrišćanstvo je pridodalo i Novi zavijet, tekstove koji su izvorno pisani na grčkom jeziku (4 Jevanđelja, rana crkvena istorija kroz Djela apostolska, 21 Poslanica i jedna Apokalipsa - Otkrovenje Jovanovo). Rimsko carstvo je moralo pronaći novo rješenje nakon velikih socijalnih nemira i propadanja carstva, lijek protiv apatije povlašćenih sve zbog izgubljenog povjerenja u razum i ideale ljudske slobode i političkog djelovanja, pa i zbog prijetnji napada s polja. Hrišćanstvo tako dolazi kao lijek umornima i razočaranima, bezvoljnima, ali starije od hrišćanstva i izvan judaizma je upravo gnostičko učenje da spasenje od Boga mogu dobiti samo oni koji aktivno žive istinu, kroz postignuto vječno blaženstvo, dok drugi, obični ljudi, mogu biti spaseni na pasivan način kao članovi nebeske crkve.

Origen Aleksandrijski (185-254) je čak i svojim umjerenim gnosticizmom zasmetao i kao teolog proglašen jeretikom na crkvenom saboru u Konstantinopolju 553. godine, iako je imao ogromne zasluge za početno uvezivanje hrišćanske religije. Kao borac protiv lažne vjere, protiv paganstva u crkvi i površnog tumačenja učenja, proglašen je za pogrešnog. Tako su i mnogi rani hrišćani, koji su bar malo naginjali gnosticizmu, bili osuđivani za nevjeru. Mnogi su i pored toga ostali u potrazi za najuzvišenijom istinom kroz znanje i duhovnu zrelost, a mimo zvanično nametnutog. Jer istina se ne nameće, do nje jedino sami možemo doći, ili da nas neko samo navede na put. Za njih je starozavjetni Jehova tvorac nesavršenog zemaljskog svijeta, te poriču cjelokupni Stari zavijet, Adama i Evu, gledaju kroz individualno sazrijevanje, Hrista i Mariju gledaju kroz ljubavni odnos dva ljudska bića. U tom smislu, kod gnostika, postojala su mnoga učenja ili pravci: Eseni, Simoniti, Naaseni, Valentini i drugi. Kako je jačala zvanična crkvena disciplina oformljenog hrišćanstva, gnostici su sve manje dolazili do izražaja. Prvi crkveni sabor u Nikeji (329. n.e.) je sazvan zbog opasnosti koja je prijetila od sljedbenika sveštenika Arija, koji nisu bili gnostici, ali su tražili racionalno i logičko objašnjenje veze između Boga i Sina. Označeni su kao zločinci i sektaštvo odlukom sabora. I pored svega, poput istine, i gnoza nastavlja da živi, ali ovaj put tajno. Nju će ne neki način reafirmisati tek renesansni mističari i okultisti u srednjem vijeku. Dok Novi zavijet još nije dobio svoju konačnu formu, apologeti (grč. apolegeo mai = branim se, opravdavam) ili crkveni branioci stupaju na scenu i neumorno rade dokazujući ispravnost hrišćanstva vodećim ljudima carstva, ali i običnom narodu. Sva druga učenja su eliminisana i proglašena sektaškim, a na ročito gnostička. Apologeti su filosofiju vidjeli kao bespotrebno umovanje koje šteti duhovnom životu, što i leži u osnovama crkvenog učenja. Patristika je ta koja postaje zvanični nosilac hrišćanske dogme, a koja obilato koristi Platonova učenja o služenju Bogu, o Demijurgu kreatoru, o kazni i nagradi, itd. Ključni čovjek patristike u prvo vrijeme je bio Aurelije Avgustin, a najviši domet iste se veže za 4. vijek i istočno hrišćanstvo, za crkvene oce iz Kapodikeje (Vasilije i dvojica Geogrija). Oni su iskristalisali temelje hrišćanske teologije, uvažavajući i domete većinskog paganskog stanovništva. Vasilije kaže da sve što Bog stvara niizčega jeste vanvremensko i vremensko. Sam čin stvaranja nije u vremenu već u početku (grč. en arhe = koji je izvan vremena). Vrijeme je samo forma postojanja stvorenih stvari, vidljivih, čulnih, što čine zemaljski svijet ograničen nebeskim svodom ili prvim nebom. Izvan njega je vanvremenski stvoreno drugo nebo, a između dva neba je vanvremenska materijalna stvarnost, Anđeli i pravedne duše, i iznad njih treće nebo. Bog je vječan i nepromjenljiv prauzor, Demijurg svega što jeste. Čovjek tijelom pripada vidljivom nebu (prvo nebo), a dušom nevidljivom nebu (drugo nebo), pa je čovjek veza dva svijeta posredstvom kojeg se sve vraća u treće nebo, Bogu, u Jedinstvo s Jednim. Prema Grigoriju istinska stvarnost nije čulne već duhovne prirode. Čulnost ne postoji samostalno već je izvedenica božanskih energija. Uzdizanje ljudske duše od prvog do trećeg neba se vrši prvo putem znanja (grč. gnosis), koje zatim prelazi u nadznanje (grč. epignosis), koje je jedino sposobno da direktno pojmi božansku suštinu (grč. ousia). Nadznanje je identično s vjerom, s ljubavlju prema Bogu. Kad se duša stopi s Bogom to je ekstaza ili trijezno opijanje, kad se Bog otvara ljudskoj duši i pokazuje joj svoja savršenstva, a i dalje pritom ostaje nedokučiv. Proces uzdizanja ljudske duše time nije gotov već još traje u beskraj, jer je beskrajna priroda Boga, kao što je beskrajna i priroda raskida ljudske duše i Boga. Platonisti su, izgleda, bolje od svih rasuđivali o božanstvu. U dodiru s Jednim (s Božanstvom) neoplatonizam zna za ćutanje, a istine biblijske kao nadrazumske još su u riječi, u oblasti Logosa.Kako Bog može imati ime, ako je beskonačan, osim što bi ime mogao imati Kreator Kosmički ili kreator neke druge stvarnosti.

Nasuprot čistoj tjelesnosti filosofija je viša sposobnost čovjeka, moć duha što nije samonikla. Avgustin još kaže da istine razuma imaju smisao jedino kad se dopunjavaju pouzdanjem u dobro prirode Božije i Njegovu sveobuhvatnu ljubav prem svijetu, odnosno vjerom. Iako su vjera i njena istina razumom nedokazive, sam razum može i mora dokazati da je potrebno vjerovati. Avgustin zato kaže: ,,Razumij da bi vjerovao, vjeruj da bi razumio." (Intellige ut credas, crede ut intelligas) Dospijeće u Božiju državu jeste ,,nebeska zajednica"  - Jerusalem, za razliku od zemaljske države - Babilona. Ovaj život je pojavljivanje Boga u vremenu. Po Avgustinu Božija država nije od ovoga svijeta, niti se u njemu može ostvariti, nedostižna je za smrtne ljude, ali jeste bar cilj uzornog života kao mjesto vječne sadašnjosti do koje se stiže vjerom i pravednošću, ne politički.

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment