Friday, 2 December 2016

Njemačka klasična filosofija


Klasični njemački idealizam / ili Njemačka idealistička filosofija

Za Lajbnica bi se moglo reći da je označio put razvoja klasične njemačke filosofije što dolaze pola vijeka i vijek nakon njega. Naravno, francuska filosofska misao utiče na njemačku i u njoj se, moglo bi se reći, produbljuje. Njemačka misao uvodi pojmove Uma i Duha kao temeljne principe mišljenja, koje će takođe doći pod lupu pitanja sa savremenom filosofijom kod Hajdegera. Pokušavaju se naći novi modeli razumijevanja čovjeka i njegove stvarnosti sa ovim prvima, ali i sa kasnije Hajdegerom. Mogli bi tako po fazama podijeliti razvoj ili periode njemačke filosofije uopšte na: 

. pretkantovsku filosofiju,
. filosofiju klasičnog idealizma Njemačke,
. posthegelovsku filosofiju i
. savremenu njemačku filosofija.

Prva faza, od Lajbnica do kraja 18. vijeka je označena prosvjetiteljskim duhom i više od toga, kao u Herderovoj filosofiji, a to su: Pufendorf, Čirnhaus, Tomazius, Volf, Mendelson, Tetens, Baumgarten, Jakobi, a možda, i neki drugi. 

Christian Wolff  (1679-1754) smatra da su saznanje i htijenje dvije osnovne moći čovjeka i na toj osnovi dijeli filosofiju na teoretsku i praktičnu, kao dvije filosofije koje obuhvataju kompletan sistem znanja, pa i nauke. U teorijsku filosofiju Volf svrstava racionalne ili umne nauke poput ontologije ili prve filosofije, kosmologije, psihologije i prirodne teologije, dok u praktičnu filosofiju ubraja: etiku, politiku i ekonomiju. Naučno i (ili) filosofsko znanje mora da ima umno utemeljenje mimo čulnog iskustva da bi bilo naučno. Čulno iskustvo je nejasan i nesiguran izvor znanja. To pojmovno mišljenje i uopšte više sposobnosti čovjeka su pažnja, razum i um. Na stvarima Volf razlikuje tri vrste osobina: suštinske odlike ili bitnosti (essentialia), promjenljive osobine (attributa) i stanja ili modusi (modi). On uvodi i ,,princip savršenstva” kojem pojedinac i društvo treba da teže. Volf obogaćuje filosofski jezik i terminologiju, Hegel kaže da mu za to pripadaju besmrtne zasluge za obrazovanost razuma kod Njemaca, pa i to što je odomaćio filosofiranje kod njih, međutim, filosofija je morala ići dalje.

Alexander Gottlieb Baumgarten (1714-1762) kao Volfov učenik zaslužuje posebnu pažnju jer se smatra osnivačem estetike kao filosofske discipline, i u svojim djelima: Estetika, Filosofske meditacije, on definiše oblast ove nauke, bavi se fenomenom umjetnosti, posebno pjesničke.

Friedrich Heinrich Jacobi (1743-1819) je bio predsjednik novoosnovane akademije u Minhenu. Kod njega kući dolaze na razgovor Gete, Diderot i drugi. Protivnik je idealizma i apstraktnog mišljenja, on kritički raspravlja s Kantom, Fihteom, Šelingom, a sa Mendelsonom raspravlja o Spinozinoj filosofiji. Bio je religiozan i po Hegelu čovjek najplemenitijeg karaktera. On postavlja stvari drugačije od Kanta i tvrdi da je Bitak ispred mišljenja, a razum saznaje samo konačnost. Osim toga postoji i neposredno znanje u koje se ne može sumnjati, što on naziva vjerom, a saznajno je Bog. Jakobi piše mnogo i hvali Giordana Bruna, piše o njegovim mislima, poput ove: ,,Svemir je jedna beskonačna životinja u kojoj sve živi i djela na najraznovrsnije načine”. Bruno misli poput Spinoze. Univerzum je Jedno u Svemu, u Univerzumu nema razlike između tijela i tačke, između središta i periferije, između konačnog i beskonačnog, između onog što je najveće i onog što je najmanje, On je središte ili Njegovo je središte svuda i u svemu. Centar je upravo svuda. Brunova osnovna ideja izražava oduševljenje jedne plemenite Duše i duboko mišljenje, kaže Jakobi. Mnogi Brunovi spisi su u stihovima, s fantazijom i alegorijom. 

Johan Gottfried Herder (1744-1803) je moćniji duh od Jakobija i proslavlja njemačku misao, imao je široko obrazovanje, pohađao latinsku školu, medicinu, a potom i teologiju. Uz pomoć Getea dolazi u Vajmar. Vidjeli su u njemu Geteovog Fausta, po njegovoj žestokoj potrebi traganja za znanjem. Kao teolog, filosof, propovjednik, pjesnik, kritičar, esteta, antroplolog stvara mnoga djela poput: Rasprava o porijeklu jezika, Ideje za filosofiju, Stanje čovječanstva, Metakritika na kritiku čistog uma, Pisma za unaprijeđenje humaniteta, itd. Bio je originalan proničući u suštinu i njegova najznačajnija istraživanja su u oblastima: antropologije, filosofije jezika, kulture i estetike. On je imao cjelovito iskustvo prirode, panteističko te u tom smislu poštuje i prirodu čovjeka gdje je um unutrašnja manfestacija čovječnosti. Čovjeku je prirodno, bitno i nužno razvijanje i više jezika.

U klasičnoj idealističkoj filosofiji misao Njemaca dostiže svoj vrhunac, period s kojim se može porediti čak i antička filosofska misao, tek pola vijeka, krajem 18. i početkom 19. vijeka, tj. od Kantove ,,Kritike čistog uma" do Hegelove smrti. Već odavno do tad u Evropi nije bilo dublje i čistije filosofske misli, metodički i sistematski izložene. Pored filosofa rame uz rame s njima idu i najveći duhovi u književnosti: Gete, Šiler, Hajne, Novalis, Helderlin i drugi. Kant je veliki i početni mislilac ove epohe njemačke idealističke filosofije. Njemački klasični idealizam u punom smislu riječi počinje s pojavom Kantove ,,Kritike čistog uma" 1781., a završava smrću Hegela 1831. godine. Hegelova filosofija je donijela maksimalno povjerenje u mogućnost ljudskog racionalnog tumačenja svijeta, a nakon toga je razdoblje savremene filosofije s mnoštvom filosofskih pravaca koji na različite načine dovode u pitanje racionalnost stvarnosti.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), njemački pisac, političar, pjesnik (ne romantičar), naučnik i filosof, a tokom 10 godina i predsjednik oblasti Vajmar. Gete je bio jedna od najznačajnijih ličnosti njemačke književnosti i evropskog neoklasicizma i preteča romantizmu. Autor je „Fausta“ i „Teorije boja“. Njegova djela bila su inspiracija za mnoge muzičke i dramske komade. Roman „Jadi mladog Vertera“ mu donosi ogromnu popularnost. On smatra svoju teoriju boja svojim najznačajnijim doprinosom nauci i uopšte svojim najznačajnijim djelom. Tvrdio je da boje nisu samo fenomen na fizičkom nivou već da one zavise od svjetla i načina na koje isto pada na predmete, pa su one stvar individualne percepcije. Gete potvrđuje da nije volio Prosvetiteljstvo, jer je bio više čovjek srca nego razuma. Romantičari su mu strani, jer je u osnovi bio realista, u romantizmu vidi nešto nezdravo, neorgansko. Gete je postao spinozista: bog je u prirodi i u prirodi postoje dva elementa - sila i materija, a sila je bog; zato treba voljeti svu prirodnu silu. Kasnije se ovo filosofsko shvatanje pretače kroz pjesnički motiv uzimajući grčke bogove kao personifikaciju prirodnih sila, i buni se protiv njih (Prometej). Gete još kaže: „Mislim da sam bolji od ljudi koji žele da me poprave."

Friedrich Schiller (1759-1805), njemački filosof i književnik, vojni doktor, važio je, pored Goethea, za najznačajnijeg predstavnika Weimarske klasike. Nakon burne mladosti se smiruje dobivši mjesto vanrednog profesora istorije u Jeni. Usmjeren je ka filosofskoj estetici i književnoj teoriji o čemu piše studije, eseje, kritike, rasprave, među kojima se ističu: O patetici, O tragičnoj umjetnosti, O naivnom i sentimentalnom pjesništvu; te spis: Istorija tridesetogodišnjeg rata. Pisao je i mnoge drame. Kaže: Iz riječi nekog čovjeka može se, istina, saznati kakvim on želi da ga smatraju, ali to što on zaista jeste, moramo nastojati pogoditi iz mimike što prati njegove riječi i crte lica, dakle iz pokreta kojima se on ne želi odati … Duh je taj koji sebi gradi tijelo. Bijedan je i skučen ideal pisati samo za jednu naciju, kaže Šiler. Svijet je tijesan, a um prostran. Misli žive lako jedna pokraj druge, ali se stvari u prostoru bolno sudaraju. Kada mrzim, oduzimam sebi nešto; kada volim, postajem bogatiji za ono što volim. Praštanje je ponovno nalaženje otuđene svojine – mizantropija produženo samoubistvo; egoizam najveća bijeda jednog stvorenja. Najljepši snovi o slobodi sanjaju se u tamnici. Nesreća je što ljudi dobrog srca tako rado odlaze u drugu krajnost, ako neki nedostojni karakteri iznevjere njihova mišljenja. Sitne su i uske duše oni koji tako rado svaki zasluženi jad obilježavaju imenom neumoljive sudbine. Goethe nakon njegove smrti kaže: ,,Kroz sva Schillerova djela struji ideja slobode, a ta je ideja postepeno, kako je Schiller dozrijevao, dobijala uvijek novo obličje. U mladosti je to bila fizička sloboda koja mu je pomogla u stvaranju i prešla potom u njegovo djelo, kasnije, ona se preobrazila u idealni pojam slobode." Šiler pročišćuje teoriju Kantove estetike u djelu ,,Pisma o estetskom vaspitanju čovjeka". Dok je Kant obraćao malo pažnje na umjetnost, Šiler je pokušao da je opiše kao najvišu od svih ljudskih aktivnosti. Umjetnost ima mjesto privilegovano u ljudskoj samospoznaji, čiji je i najviši primjer, ali i u životu jedne države. Ona je intuitivno poimanje jedinstva čovjeka sa čovjekom i sa prirodom. Umjetnost je djelatnost bez interesa u kojoj je čovjek istog časa potpuno slobodan i potpuno miran. Umjetnost je forma igre, najviša spoznaja o jedinstvu. Iz njegove Pjesme konjanika: ,,Nesta slobode; svijet samo sad zna za sluge i gospodu. Dvoličnost vlada i podmuklost zla u strašljivom ljudskom rodu. Tek vojnik što smrti u lice zre, još slobodnim zvati se smije." Na kraju svog kapitalnog djela ,,Fenomenologija Duha” Hegel će dodati i Šilerove stihove o pjenušanju Vječnosti.

Immanuel Kant (1724-1804) dijete zanatlija, pobožan i skroman željan je bio istinskog i filosofskog znanja. Na univerzitetu sluša medicinu, matematiku, filosofiju, teologiju i pravo. Ostaje ranije bez roditelja i postaje kućni učitelj da bi se izdržavao. Ubrzo postaje i redovni profesor logike i metafizike, a drži predavanja i iz antropologije, etike, geografije, prirodnog prava, pedagogije, matematike, fizike. Nikad se nije ženio i nije imao djecu. Nije putovao.  Postavio je mnoga velika pitanja i dao još veće odgovore:  Šta činiti kad je Volja Slobodna, ako je Duša Besmrtna i ako postoji Bog? On zasniva moral na čistom umu. Čovjek je umno i slobodno biće koje pripada i natčulnoj sferi i carstvu svrhe te tako mora biti i tretiran. Moguć je i beskonačan progres u približavanju čistom moralnom zakonu i postizanju Svetosti. Istinski estetički sud po Kantu je samo ,,bezinteresno sviđanje”. Istorijsko zbivanje ima svrhu i postoji napredak ka boljem i umnijem poretku u društvu. Ljudi ostaju nezreli zbog lijenosti i kukavičluka. Republikansko uređenje on smatra najboljim za ostvarenje ljudskih prava i sloboda. Kant se bavio i fizikom, i astronomijom te poznata je Kant-Laplasova hipoteza o nastanku Sunčevog sistema. O estetici piše u ,,Kritici moći suđenja”. Njegova filosofija odgovara na tri osnovna pitanja: Šta mogu da znam; Šta treba da radim; i Čemu mogu da se nadam? A ova tri pitanja vrhune četvrtim: Šta je čovjek? Sa iskustvom počinje svako znanje, kaže Kant, i ispravna teorija saznanja se može koristiti elementima empirizma i racionalizma. Pored čulnosti postoji i saznanje koje pripada samo subjektu i njegovoj moći saznanja, ne i iskustvu. U tom smislu Kant vrši transcendetalnu analizu. ,,Transcendentalno” je nov i Kantov pojam, za razliku od transcendentnog. Transcendentalni su prostor i vrijeme, uslovi svakog postojanja Svijeta. Nakon Lajbnicove i Volfove metafizike na Kanta dodatno, ali tek inicijalno utiče Hjum i njegova analiza uzročnosti. On u spoznajnu teoriju uvodi pojmove: ,,a priori" (sudovi čija istinitost ne zavisi od iskustva, poput matematičkih i njima sličnih sudova) i pojam ,,posteriori" (sudovi čija istinitost zavisi od iskustva), dalje, on razkiluje sintetičke i analitičke sudove, gdje prvi kod čovjeka proširuju znanje (poput matematičkih sintetičkih sudova), a drugi samo raščlanjuju cjelinu. Prema tome prvi sudovi su proširujući, a drugi su objašnjavajući. S obzirom da se metafizika ne odnosi na iskustveno saznanje ,,Kritika čistog uma" odgovara na pitanje - Kako su mogući sintetički sudovi a prirori metafizike? Za Kantov kopernikanski obrt se smatra to što je doveo subjekt u centar spoznaje, a ne objekt kako je uobičajeno u razumu ljudskom.  On obrće predstavu u procesu saznanja gdje naglašava ,,uvid u situaciju". Prema Kantu subjekt nije nešto što samo pasivno posmatra i prima znanje, te samo se upravlja prema objektu, već moći saznanja samog subjekta uslovljavaju predmet saznanja. Ovakvo saznanje koje se ne bavi predmetima već našim saznanjem a prirori Kant naziva ,,transcendentalnim", pa je i njegova filosofija transcendentalna i ne bavi se pitanjem da li je saznanje moguće već kako je saznanje moguće. Subjekt saznanja kod Kanta dobja ključnu ulogu u mogućnostima spoznaje svijeta. I prostor i vrijeme, poput matematike, jesu a priorne forme opažanja, tj. čisti neempirijski opažaji. Cjelokupna moć saznanja ima 3 dijela: čulnost, razum i um. Za Kanta je Um cjelokupna moć saznanja. Prostor i vrijeme Kant smatra čistim formama čulnosti, naočarama kroz koje čovjek posmatra svijet. Kao u Platonovim idejama na nivou čulnosti mi nikad nismo u direktnom kontaktu s onim što se naziva ,,stvar po-sebi". Stvar po-sebi već nije stvar, reći će Kant, još kaže: Veliki je skandal za filosofiju što ona ne može da objasni postojanje spoljašnjeg svijeta. Formula saznanja kod Kanta je: čulnost + razum, jer opažaji bez pojmova su slijepi, a pojmovi bez opažaja prazni. Kant sam stvara pojam ,,transcendentalno" (NE transcendentno) zbog stvari koje nije moguće saznati (dakle, stvari po-sebi), a moraju se pretpostaviti i jedino što saznajemo jesu pojave ili fenomeni. Fenomenalno jeste iskustveno. Ni pouzdano znanje o samom sebi nije moguće. Kant tvrdi da empiristi svoje zaključke smatraju ubjedljivim jedino zato što nisu pravili razliku između čulnosti i razuma. Tako su pogrešno prikazivali prirodu razuma i prirodu čulnosti te njihovu funkciju u porijeklu ljudskog znanja. Kant iznova uspostavlja ,,estetiku" kao filosofsku disciplinu. Kantovi rani radovi su propraćeni periodom ćutanja do pojave ,,Kritike čistog uma" koja se sistematski bavi cijelim poljem epistemologije i metafizike, praćeno ubrzo i ,,Kritikom praktičnog uma" koja se bavi etikom, te ,,Kritikom moći suđenja" o estetici. Kant je tvrdio da empiristi ni racionalisti ne mogu dati dosljednu teoriju o saznanju, empiristi koji eliminišu transcendentno i sami sebe unaprijed lišavaju pojmova kojima bi opisali to stečeno iskustvo. Kritika čistog uma je obuzdala nastojanja spekulativne metafizike ukazujući na neophodne a priori principe koji moraju biti pretpostavljeni da bi se spoznao jedan objektivan poredak. Kant je bio zabrinut za objektivnost. Dva su imperativa uma: hipotetički i kategorički, a njihova jačina ili motivaciona snaga zavisi od snage želja. Kategorički imperativi se pravdaju pozivanjem na određene principe praktičnog uma za koje se može dokazati jesu li izvedeni iz, ili su jednaki vladajućem principu kojeg on naziva kategoričkim imperativom: ,,Djelaj tako da maksima tvoje volje uvijek može istovremeno važiti i kao princip sveopšteg zakonodavstva ...” Djelati po Zakonu je upravo djelovati po ovom kategoričkom imperativu, ne iz straha ili pod spoljnom prisilom. Teorijski i praktični um kod Kanta su suđenje i djelanje. Božja egzistencija i besmrtnost Duše ne mogu biti dokazani teorijski jer je to izvan moći ljudskog razuma da ih shvati ili nasluti. Ipak, djelajući i slušajući taj moralni zakon mi te stvari spoznajemo na poseban način, ne kao istinite u razumu. Mi spoznajemo Boga (Ono prethodno što postoji i koje omogućuje da stvari funkcionišu tako kako funkcionišu) tek kao prisustvo i posjedujemo nagovještaj naše besmrtnosti. To ne može biti prevedeno na jezik naučnih istina. Stvar po-sebi je moguće spoznati kroz postulate praktičnog uma. Čulna predstava nipošto nije predstava samih stvari o sebi, već samo onakva kako nam se stvari te pojavljuju. Kantu etika nije dopuštala da slijedi ma koju religioznu dogmu, jer samo moralni zakon je ono stvarno važno, zbog čega dobija i službenu negativnu kritiku tadašnje pruske vlade.

Johan Gottlieb Fichte (1762-1814) je išao u plemićku školu i na studij teologije, bio za početak kućni učitelj kao i mnogi umovi tog doba. Postao je Kantov poštovalac i sljedbenik, te predaje njegovu filosofiju. Kant mu kasnije i pomaže u izdavanju prve knjige ,,Pokušaj kritike svakog otkrovenja", te druge: Određenje čovjeka, Zatvorena trgovačka družina, Osnovi cjelokupnog učenja o nauci, itd. Kaže: ,,Život u državi ne spada u apsolutne svrhe čovjeka ...  nego je to samo pod izvjesnim uslovima postojeće sredstvo za osnivanje savršenog društva." Postoje vrste ljudi koji su usmjereni na uživanje i posjedovanje stvari i bića, na konzumiranje i trošenje, oni koji tragaju za materijalnim ostvarenjem i uopšte egoističnim interesom i zadovoljenjem sopstvenih poriva i sklonosti, njih Fihte naziva ,,običnim ili čulnim ljudima”. Postoje i drugi ljudi, usmjereni na djelovanje i stvaranje, oblikovanje i saznanje, njih Fihte naziva ,,dobrim ljudima”. Kao umno biće čovjek je uronjen u Vječno i Beskonačno, u carstvo neprolaznih svrha i vrijednosti. Fihte kao Kantov neposredni sljedbenik razvija i svoj ,,subjektivni idealizam”. On vidi takođe moć u sintetičkom mišljenju, kao Platon i Kant. Kaže da za Svijest ne postoji nikakva stvarnost izvan nje, već Svijest uvijek proizvodi sopstveni predmet, uključujući i stvar po-sebi pa se cjelokupna stvarnost mora izvesti iz djelovanja subjekta, tj. uma. On svojom dijalektikom tumači stvarnost kao proizvod subjekta, potvrđuje tezu - antitezu - sintezu kao elemente dijalektike. Naivnost obične svijesti vjeruje da izvan nje postoji stvarnost (realistički filosofski stav), dok stvarnost kao proizvod subjekta je idealističko shvatanje koje je prema Fihteu istinsko saznanje. Fihte kaže da je prvi princip znanja - ,,princip identiteta”. Šopenhauer kritikuje dvosmislenost Fihtea u metodi upotrebe riječi, zbog nerazumljivog govora i sofizma koji obmanjuje one koji hoće da uče. Fihte ne daje argument već dramu, a gdje fali uvjerljivost dodaje šarmom. Fihte govori da je najveća snaga ljudske volje biti istovjetan sa sobom (identičnost). Područje nesvjesnog je područje raznolikosti kao stvarnost koju ,,Ja” još nije ni spoznao. Tendencija je da u svom djelovanju kroz samospoznavanje čovjek ukida te navedene razlike, u čemu je i etički smisao djelatnosti Ja: vjernost samom sebi kroz samospoznaju. Iako su ga smatrali ateistom i socijalistom, Fihte djelatni subjekt vidi kao izveden iz Apsolutnog Bitka, te mu je cilj spoznaja istog - Boga. Etička djelatnost nije samo zadovoljenje čovjeka već ,,zrenje Boga, što Fihte naziva blaženim životom”. Usavršavanje do beskrajnosti je čovjekov poziv, a savršenstvo slaganje sa samim sobom.

Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775-1854), rođen u svešteničkoj porodici. , ide u latinsku školu i na teologiju, studira i prirodne nauke, klasične jezike i mitologiju. Piše mnoga djela: Sistem transendentalnog idealizma, Predavanja o filosofiji umjetnosti, Filosofska istraživanja o biti ljudske slobode, O duši svijeta, Filosofija i religija, Filosofija mitologije i otkrovenja, itd. Bio je pjesnik. Umjetnost je za njega velika. Svijet kao Cjelinu Bitka, Totalitet, on naziva Apsolutom, apsolutnim Umom, Bogom, Prirodom (ne samo vidljiva priroda). Umjetnost je prvorazredni fenomen koji zaslužuje najveću moguću filosofsku pažnju i obradu, ona ima nezamjenljivu ulogu u filosofiji i u životu. Razvio je Filosofiju umjetnosti i uz nju Filosofiju mitologije. Svojom velikom mišlju priprema teren Hegelu. Šeling je pod uticajem Fihtea i razvija sistem ,,objektivnog idealizma” ili filosofije objektivnog identiteta. Bio je blizak s Hegelom, ali ga i kritikuje. On subjekt i objekt vidi kao ravnopravne učesnike u stvarnosti Apsoluta. (Boga, Uma). Tek svijest o identitetu, koji je podudaranje prirodnih zakona i zakona inteligencije u jedinstvenom umu, jeste temelj svakog znanja. On određuje prirodu kao vidljiv Duh, a Duh kao Nevidljivu Prirodu. Duh i priroda su identični jer se u njima ispoljava ista inteligencija, pa otud i naziv ,,filosofija identiteta". Po njemu je priroda sistem nesvjesnih umnih radnji, dijalektički razvijan sistem od neorganske do duhovne prirode. Dakle, priroda je samosvijest u nastajanju koja se ogleda u ljudskoj samosvijesti. On kritikuje Hegelovu filosofiju koja naglašava umski karakter cjelokupne stvarnosti, te utiče na najkasniji razvoj ,,filosofije egzistencije". Logičkom umu su nedostupni pratemelji postojanja. Šelingu je umjetnost vrhunac života, vrhunac djelatnosti subjekta, pomirenje svjesnog i nesvjesnog pa je umjetnost i organon filosofije, ne tek logika. Realni niz stvari je izvan naše svijesti, a idealni u području svijesti. Zajednička osnova realnog i idealnog jeste Apsolutno - Univerzum. Pod starost on postaje religiozan ili pobožan, kad njegov Apsolut postaje Bogom koji gleda samog sebe. Apsolut je izvan djelovanja, indiferentan. Šeling razlikuje negativnu i pozitivnu filosofiju gdje se prva bavi pojmovima ili univerzalijama ili esencijama, sa ‚‚šta" stvari, a druga sa stvarnom egzistencijom, sa ‚‚da" stvari. U tom smislu će Kierkegaard kritikovati Hegelov negativizam (idealizam) iz kojeg hoće izvesti pojavni svijet. Iz te primjedbe porijeklo vuče egzistencijalizam. Hegel je precijenio um, a Kierkegaard potcijenio, reći će, i kritikuje romantičare zbog hirova spoljnih uticaja, iako je na svoj način i sam romantičar, stavlajjući među zvijezde ljudsku kreaciju.

Georg Vilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) je imao veliko zanimanje za grčku i rimsku literaturu, a kao i mnogi, kritikujući Istok, potajno je zadirao u njihovu literaturu ili misao. Studirao je teologiju i filosofiju, a 1806. godine završava svoje veliko djelo ,,Fenomenologija Duha". Postaje urednik novina, pa direktor gimnazije. Drugo kapitalno djelo mu je ,,Nauka logike" po karakteru više metafizički obojena, tu Hegel govori i o ,,ništa”. Njegovo ,,ništa” je prazno za razliku od Hajdegerovog Ništa kao najveće Punine, za razliku od Vitgenštajnove ćutnje koja je uvijek ,,ćutnja o nečemu”. Na Hajdelberškom univerzitetu postaje profesor filosofije i piše Enciklopediju filosofskih nauka i Osnovne crte filosofije prava. Poslije njegove smrti se izdaju i njegova predavanja. Duh ili um je za njega jedini istinski Bitak. Logika i logičko učenje su prvi dio Hegelovog filosofskog sistema. U estetici pravi razliku između prirodno lijepog i estetički lijepog. Samo umjetnička ljepota je u Duhu rođena, pa je Duh na višem stepenu od prirode. Istoriju čovječanstva gleda kao istoriju Duha. Piše o filosofiji religije i o političkoj filosofiji. Hegel je bio oduševljen Francuskom buržoaskom revolucijom i Romantizmom, koje će u zrelom dobu ozbiljnije kritikovati, kao i mnogi značajni mislioci tog doba. Poznat je po teškom i često nerazumljivom stilu pisanja, uvijek nastojeći da ostavi nedovršenim svoja stanovišta, iako zaokružuje kompletan jedan filosofski sitem mišljenja, što je vrlo bitan momenat njegovog dijalektičkog metoda. Kaže da su svi filosofski napori usmjereni razumijevanju Apsoluta, a filosofija sama je izraz stvarnosti koja se odvija u više različitih dimenzija. Filosofija treba da otkrije kakav je svijet metafizički i kakav se nama prikazuje, ona traga za ponovnim uspostavljanjem Totaliteta koji je iščezao u borbi razuma i uma, tj. pojedinosti koje su iz Apsoluta dovedene u svijest. To su izolovani momenti stvarnosti koji se izvitoperuju i postaju poluistine, lažni apsoluti neskromna razuma. Čuveni Hegelov sistem ,,Apsolutnog Duha" ili ,,Totalitet stvarnosti" čiji je smisao samoosvješćenje apsolutnog duha, čine: čisto mišljenje (logika), otuđenje u materijalnu prirodu (filosofija prirode) i istorijsko postojanje (filosofija Duha). Ne postoji dualitet stvarnosti i uma kod njega. Dijalektika je metod ali i stvarnost, dijalektička trijada: teza (pozicija), antiteza (negacija) i sinteza (negacija negacije). U tom se ritmu održava um (stvarnost) i kroz taj dijalektički troskok se spoznaje Istina - Apsolutni Duh. Njegov sistem je od mnoštva manjih i većih trijada kroz koje Apsolut doživljava svoju Istinu, sebe. Hegel je visokoobrazovan čovjek i prijatelj mnogih umjetnika svoga vremena. Bio je pod uticajem Kanta, Novog Zavjeta i književnosti njemačkog (pruskog) romantizma. Ni gospodar ni rob nemaju slobodu u cjelosti već posjeduju polovinu nje, oba nemirna i neispunjena.
Hegel je vrhunac građanske filosofije i kaže da spoznajni sistem mora odgovarati logici, čime je postavljen temelj apsolutnom logičkom idealizmu. Um je dijalektičko događanje. Teza i antiteza se sjedinjuju u višem smislu kroz sintezu, koja se dalje razgrađuje u svoju suprotnost i postaje teza, pa se ide novoj sintezi, itd. Formalno-logičke kategorije kod Hegela dobijaju svoj ontološki smisao. Formalna logika je logika ‚‚zdravog razuma", te spoznaja stvarnosti na nivou formalne logike nije istinita, formalno-logička istina je apstraktna i ne odgovara stvarnosti. Konkretna istina je u kretanju, u događanju, nije mrtva i osamljena kao apstraktna. Događanje je u krugu granica uma koji je sebe svjestan, ali se još ne zna, ne poznaje samog sebe. Hegel istoriju vidi samo kao prošlost i sadašnjost, budućnosti u njoj nema.Ono što se naziva ‚‚zdrav ljudski razum" često je vrlo nezdrav, jer zdrav ljudski razum sadrži maksime svoga vremena, način mišljenja pun predrasuda. Takvu vrstu mišljenja nose malograđanski slojevi. Hegel je malo držao do zdravog ljudskog razuma.

Recimo još i uopšteno: Malbranš, u skladu s Dekartovom idejom o asistenciji Boga u saznanju tvrdi da Duša ne može dobiti svoje predstave i svoje pojmove od spoljašnjih stvari, jer čim se pretpostavi da su ja i stvar apsolutno nezavisni jedno od drugog i da nemaju nikakve zajednice, onda oni ne mogu stupiti ni u kakvu vezu jedno s drugim, pa prema tome ne mogu postojati jedno za drugo. Bog ima ideje o svemu, jer sve je u Njemu i u tom sveprisustvu nejtješnje je udružen sa svim duhovima. Katehizam kaže da je Bog sveprisutan, kao kod Spinoze, ali plitko dogmatski. Teolozi zbog toga dižu dreku, jer gledaju Boga kao nešto posebno, a oni prije kao nešto opšte. Mnogi kasnije neće gledati Boga ili Božanski kvalitet uopšte. Kod Loka ono što je pojedinačno jeste ono što je prvo, od čega se obrazuje ono što je opšte. Moja primjedba je da je opšte u stvari Sve pojedinačno u svom jedinstvu. Izgleda da Duh ne bi bio sposoban zamisliti opšte pojmove o rodu, vrsti i slično kad ne bi vidio sve stvari obuhvaćene u onom što je Jedno. A da bismo saznali nešto konačno moramo ograničiti ono što je Beskonačno, koje prethodi, makar i samo Sebe. Kao i Spinoza, Malbranš tvrdi da nije moguće da Bog ima neku drugu svrhu osim sama sebe. Bog može imati za svrhu samo ono što je dobro, Sebe. Istina jeste Bog, On je Sve i ljubiš Božansko saznavajući svoje afekte (nerazrješena duševna stanja). Zato, kada pitaš za Istinu, kao da za Boga pitaš. Lok uzima ono što je posebno, iz iskustva, čulnim bićem traži istinu. Princip je ovdje posebno, a ne Opšte. Kod Spinoze i Malbranša samo ono što je Opšte postoji ‚‚za Sebe", po sebi i Vječno je. I Lajbnic, poput Loka, kreće od pojedinačnog ali na drugačiji način. Lok je na običnom stepenu svijesti da su predmeti izvan nas, suprotno Spinozi. Dok predstavlja u višem smislu identitet, i Lajbnic je nasuprot Loka. Međutim, Lokova filosofija je vrlo cijenjena, još uvijek je filosofija Engleza i Francuza, a u izvjesnom smislu i Njemaca, politički liberalna. Kod Loka nema dijalektičkog posmatranja, kod njega je opšte samo ono što smo sami stvorili, proizveli nešto što pripada samo subjektivnom mišljenju. Čovjek je Loku ‚‚tabula rasa" - prazna ploča koju ispisuje iskustvo. On priznaje da ne zna šta je prostor po sebi. Osnovno Lokovo izvođenje je trivijalno. I Volf govori da je samovoljno ako se počne s konkretnim predstavama. Englezi su prije svega mislili o državi. Hobs (Levijatan), Bekonov savremenik, religiju je potčinio državi. Misao se okreće prema prirodi i građanskom društvu. Na sve to ekonomski zakoni i načelo slobodne trgovine kod Engleza je nazvano osnovnim filosofskim stavovima. Lok je tako metafizika ove empirističke filosofije. Lajbnic pronalazi intelektualnost i u Univerzumu. Bog ne želi zlo, već se ono javlja kao posljedica, nešto slijepo, a postoji jer veće dobro se ne bi moglo postići da nije ‚‚zla". Duša je ta što misli, a materijalno pripada kretanju. Protivrječnost Lajbnica je u različitim monadama koje su Beskonačne i svaka za-sebe. Nije obuhvaćeno jedinstvo ili postoje već dva shvatanja: da monada nije po sebi ili, za Spinozu bi to bilo posmatranje s obiju strana. Volfova filosofija se oslanja na Lajbnica i sistematizuje ga, on stiče ogromne zasluge za obrazovanje razuma kod Njemaca i upravo on je odomaćio filosofiranje u Njemačkoj. O mnogim filosofijama tad se nije moglo govoriti ozbiljno, jer to je tzv. ‚‚zdrav razum", površnost i prazna opštost koji se uvijek pojavljuju tamo gdje mišljenje tek počinje, pa nas i zadovoljava ta opštost misli u kojoj se nalazi sve, iako u toj optosti nema nikakve sadržine. Svojim mislima Volf, kao i Spinoza, daje geometrijsku formu.
Ako je čovjeku srce obrazovano u moralnom pogledu, a njegov duh intelektualno obrazovan za mišljenje, razmišljanje, onda u čovjeku mogu vladati ljepša i bolja osjećanja, lijepi osjećaji i lijepe sklonosti (Hegel). Ali, ako se za mjerilo uzmu ‚‚zdrav ljudski razum" i ‚‚prirodno osjećanje" neobrazovanih, već nastaju odvratni osnovni stavovi. Subjektivni idealizam nalazimo kod Berklija, a njegovu drugu formu kod Hjuma (Škot). Od Engleza Klark (Samuel Clarke, 1675-1729) sa svojim dokazima za postojanje Boga, predstavlja takođe čuveno ime. Hjum usvaja Lokov princip iskustva, ali ga dosljednije provodi, on ukida objektivnost, tj. postojanje ‚‚po-sebi" i za sebe misaonih odredaba. Hjumovi protivnici su, prije svega, škotski filosofi, a poslije i Kant kod Njemaca kojeg je Hjum, kako sam Kant kaže, probudio iz duboka sna. Ono što su Škoti suprostavili  Hjumovom skepticizmu je unutrašnji samostalni izvor istine za ono što je religijsko i moralno, u čemu se slažu s Kantom koji je takođe spoljašnjem opažaju suprostavio unutrašnji izvor, ali izvor drugačije forme nego što je kod Škota. Radi se o drugoj strani razuma koji rezonuje moralu, taj unutrašnji i samostalni izvor nije mišljenje, um kao takav, već sadržina nastala iz unutrašnjeg. Naročito su Škoti prionuli da usavrše moral i politiku. Tako Rid (Rajd) shvata moral kao postupanje individuuma, kad isti djela po razumnim principima savršenosti cjeline i njegove sopstvene saznate dužnosti. U zdrav ljudski razum Škoti su uvrstili  dobronamjerne sklonosti, simpatiju, moralno čuvstvo, pišu, dakle, moralne spise. Ova škotska filosofija potom prelazi u Francusku da se i materijalizuje revolucionarno. Tri su pravca francuskog prosvjetiteljstva: negativni - kojem su najčešće i zamjerali; pozitivni i filosofski (metafizički). Uzaludno je, kaže Hegel, činiti prijekore zbog njihovih napada protiv religije i države. Kad se ima pred očima vjerna slika o užasnom društvenom stanju, bijedi, podlosti vladajućih, uviđaju se i zasluge koje su ovi stekli. Još uvijek licemjerstvo, bogomoljstvo, tiranija koja uviđa da je lišena svog plijena i slaboumlje, u stanju su da ukažu kako filosofi napadaju religiju, državu i običaje. Ali, koju to religiju, koju državu i koje običaje? Najsramnije praznovjerje, popovštinu, glupost, izopačenost naravi, proćerdavanje zajedničkih bogatstava, nasljeđivanje u ovozemaljskim dobrima, pored opšte bijede, sredstvo pukog vladanja nad drugima, najbezumniju vladavinu ministara i njihovih ljubavnica, žena dvorjana, tako da je ogromna vojska sitnih tirana i besposličara smatrala za svoje božansko pravo da opljačka državne prihode stečene znojem porobljenih. Bestidnost i nepravednost uzele su nevjerovatne razmjere.

I Jakobi postavlja razliku između uma i razuma. Čovjek postoji blagodareći umu, forma je koju je um uzeo za sebe. Ono što je bezuslovno jeste ono što je natprirodno, beskonačno, biće svih bića, a svi jezici u jednom zovu se Bog. Ono što je neuslovljeno ne može se saznati, postoji samo kao činjenica. Jakobi i Kant se u suštini filosofije slažu, a bili su i savremenici. Dakle, natprirodno se može izraziti samo kao činjenica, ono postoji i svi jezici zovu ga bogato neposredno znanje, a Jakobi naziva ‚‚vjerom" kao neposredno znanje ‚‚za Sebe". Razum otkriva samo ono što je konačno, dok vjera nema svijest o tome da je ona mišljenje, jer ista za Apsolutnu Svijest zna Iznutra, ona je u Jedinstvu. Znanje su oboje, i vjera i mišljenje. Taj organ, to Duhovno oko za Duhovne predmete ljudi su uopšte nazvali umom, jer um izražava činjenice o opštim istinama koje postoje po sebi i za sebe. To je neposredno znanje - Vjera ili unutrašnje Otkrovenje po Jakobiju. Za Kanta je Bog pretpostavka radi objašnjenja, postulat praktičnog uma, Bog se ne može naći u iskustvu spoljašnjem niti unutrašnjem. Kao i Hjum što, nasuprot Loku, dokazuje da se nužnost i opštost ne mogu naći u opažanju. Kritika uma sastoji se u tome da ne treba saznavati predmete, već treba saznavati saznanje i njegove principe, granicu i obim istog, kako ono ne bi postalo takvo da prelazi granice iskustva - otud Kantov pojam ‚‚transcendentalno", nasuprot transcendentnog (razumom nespoznatljivog) koje je kao matematika u kojoj posebno upotrebljava odredbe beskonačnog, pa se u toj oblasti matematike kaže, npr. da se krug sastoji iz beskonačno mnogo pravih linija, periferija se zamišlja kao prava, te pošto se na taj način ono što je krivo zamišlja kao pravo, ono prevazilazi geometrijsku odredbu. Razum je mišljenje u konačnim odnosima. Um je po Kantu ono mišljenje koje ima za predmet ono što je neuslovljeno, ono što je Beskonačno - Ideja, izraz koji potiče još od Platona. Dakle, Sloboda je strana Beskonačnosti - Ideja. U nužnosti postoji jedino determinizam gdje je svako bivanje određeno nekim spoljnim uzrokom. Kod Kanta se govori o tome da moraju postojati određene nužne protivrječnosti, kad jedno od tvrđenja mora važiti, a da se drugo ne mora opovrgnuti. U tom smislu, ne egzistira neko apsolutno nužno biće niti kao dio svijeta niti izvan svijeta. Za Kanta je ideja o Bogu ideal Uma, spoj svih mogućnosti. On kaže da je Bog najrealnija suština (po Volfovoj definiciji, napominje Kant) i Bog nije samo misao, on postoji, stvaran je i pripada mu Biće. To Kant naziva idealom, za razliku od ideje to je ideja bivstvujuća. Tako Kant razmatra dokaz za postojanje Boga. U prvoj Kantovoj kritici je ono što je teorijsko, a ono što je praktično kao princip volje u drugoj. Između razuma i uma je ‚‚moć suđenja" (u 3. kritici lijepo je kao opšte dopadanje). Fihte i Šeling u osnovi su kantovci, nadograđuju Kantovu filosofiju i odlaze svaki u svom smijeru. Kod Fihtea je ‚‚ja" naglašeno, a glavni predstavnik ove forme ironije, kaže Hegel, jeste Šlegel: kad subjekt zna u sebi za sebe kao za ono što je apsolutno, a sve ostalo za njega je ništavno. Te sve odredbe koje on (Šlegel) stvara sam sebi u onom što je pravo i što je dobro, umije on takođe ponovo da razori, te ironija tako izvodi svoju vještinu sa svakom sadržinom, može da se šegači sa svim. Fihtea tako mnogi smatraju pretečom nacional-socijalizma. Duh obrazovanosti ovdje napušta ljude. Šeling ide u višu formu filosofije, on već pristupa saznanju Boga, ali koristi gledišta prethodnika.

Građanska filosofija je razorila srednjovjekovnu skolastiku i to je njena istorijska uloga, ali ima i dalje.


I ukratko pregled:

. Njemačka klasična filosofija: (prethodi: Wolf – logika, ontologija, Gottlieb Baumgarten – estetika kao nauka, Jakobi, Herder, Goethe, Schiller, Vinkelman, Fridrih Krojcer – mitolog i simbolika) Kant (predmeti zavise od saznanja), Fihte (preteča nac-socijalizma, praktičan um, kritikuje ga Šopenhauer kao filos. korisnosti, sofizmi), Šeling (svijest o identitetu, mogućnost saznanja Apsoluta ,,odabranima"), Hegel (Apsolutni Duh, praktičan Um i rad).

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment