Friday, 9 December 2016

Postmoderna i filosofija


Sa Hegelovom filosofijom se ZAVRŠAVA kontinuitet novovjekovne filosofije i od tada govorimo o savremenoj filosofiji, ono što odgovara suštini vremena u kojem živimo, a ne samo što je novo jer nastaje baš sad. 

Kad osnovne ideje moderne filosofije zapadaju u krizu nastaje pojam ,,postmoderne", kao napuštanje filosofije moderne epohe prosvjetiteljskog duha i objektivnog ljudskog znanja te utemeljenja života na strogo racionalnim principima, ali tako da se individualitet sam razgrađuje. Čovjek kao čovjek je nebitan. Niče i Hajdeger još prije ističu ove probleme. Predstavnici ovog duha filosofije su: Jurgen Habermas, Michel Faucault, Lacan, Jacques Derrida i dekonstrukcija, Jean-Fransoa Lyotard, Deleuze, Bart, Bataj, Blanšoa, Bodrijar i simulakrumi, Gatari, Kristeva, Klaus Oehler, itd. Teško je to baš jednostrano razgraničiti poimenično ko čemu pripada, a i samu postmodernu kao vremenski period.  

Postmoderna filosofija, možda, je jedan eklektični pokret, koji se karakteriše po oštroj kritici Zapadne filosofije. Počinje kao kritika kontinentalne filosofije i pod snažnim je uticajem fenomenologije, strukturalizma i egzistencijalizma, uključujući filosofe kao što su Soren Kjerkegor i Martin Hajdeger. Takođe su prisutni uticaji, do određene granice, Ludviga Vitgenštejna, naročito njegovih poznijih kritika analitičke filosofije. Velikim dijelom, postmoderna filosofija se bavila stvaranjem obilate literature u kritičkoj teoriji društva (Frankfurtski krug). Druge oblasti djelovanja uključuju dekonstrukciju (Derida), kao i više oblasti koje počinju prefiksom ‚‚post", poput poststrukturalizma, postmarksizma i postfeminizma. Postmoderna filosofija se postavlja vrlo skeptično, kada su u pitanju jednostavne binarne suprotnosti koje su, pretpostavlja se, dominirale Zapadnom metafizikom i humanizmom, kao što su očekivanja po kojima filosof mora jasno da izoluje saznanje od ignorancije, društveni napredak od nazadovanja, dominaciju od potčinjenja, itd. Tvrdnja, po kojoj su filosofi iz prošlosti vjerovali da mogu čisto i jasno razdvojiti ove suprotnosti, sigurno ne odgovara stvarnosti. Veliki filosofi su uvijek znali da su, na primjer, napredak i nazadovanje komparativni pojmovi, isto kao dugačko i kratko. Neki kritičari, smatraju postmoderni skepticizam, vrlo sličnom relativizmu, ili čak nihilizmu. Branioci postmodernizma će reći, da postoje jasne razlike: dok su relativizam i nihilizam viđeni kao napuštanje značenja i autoriteta. Postmoderna filosofija predstavlja otvaranje značenjima i autoritetima, ali sa neočekivanim metodama i načinima, tako da je krajnji izvor autoriteta, ustvari sam predmet ‚‚igre" filosofskog diskursa.

Dakle, postmoderna, naziv je koji u širem smislu služi za označavanje epohe druge polovine 20 vijeka, a u užem smislu označava neke aspekte mišljenja i stvaralaštva istog razdoblja. Odnosi se na kritiku apsolutnih istina, identiteta i glavnih vrijednosti ustanovljenih u modernosti, od prosvjetiteljstva naovamo, u filosofiji, umjetnosti, književnosti, arhitekturi, istoriji i kulturi. Pojam uvode J. F. Lyotard, R. Rorty i drugi u najširem (postmoderno stanje) i u užem (postmoderna književnost, filosofija) značenju. Drugi francuski mislioci iz raznih područja postaju predvodnici novog načina mišljenja (M. Foucault, J. Derrida, G. Deleuze, R. Barthes, i dr.). Većina autora smatra da postmoderna počinje nakon Drugog svjetskog rata, iako mnogi za datum njegovog početka uzimaju i smrti dva modernistička pisca Virginie Woolf i James Joyca. U ovom vremenu su osjećaju uticaji atomskog bombadovanja, Holokausta, borbe za osnovna ljudska prava i informacione tehnologije. U svemu tome demokratija vidi svoju priliku. 

Kao i moderna umjetnost i postmodernizam se svodi na unutrašnji svijet likova, ali ne na njihovom unutrašnjem konfliktu nego svojevoljno razrušenim i samokritičnim likovima koje u svojim romanima opisuju Vladimir Nabokov, Vladimir Sorokin, John Fowles, John Barth, Thomas Pynchon, i Julian Barnes. Književnost ove epohe ne stoji nasuprot modernizma nego je ustvari njen produžetak prvenstveno po stilu koji je sada samosvjestan i ironičan, pisci ironizuju sve pa i same sebe i svoja djela. Modernistička tendencija da se opiše unutrašnjost lika koji je u ratu sa samim sobom više ne postoji, likovi su sada posrednici i suci koje nam ukazuju na korijene postmodernističke misli, literatura postaje, uslovno rečeno, jednostavnija. U djela ulaze elementi trivijalne književnosti, (npr. elementi kriminalističkih romana ,,Ime ruže", ili čak elementi pornografskih romana ‚‚Zamkovi gnjeva"). U djelima se koriste intertekstualni, intermedijalni i metahistorijski postupci.

Postmodernizam (Milan Uzelac):  Savremena epoha posljednjih decenija određuje se kao postmoderna; riječ je o nastojanju da se osmisli stanje svojstveno kako savremenoj kulturi tako i subkulturi; ono određuje tehnologiju, politiku, nauku, filosofiju, arhitekturu, sve oblike umjetnosti, svakodnevicu, stil mišljenja, komunikativne strategije. Riječ je ne samo o preosmišljavanju ili prostom preokretanju (mijenjanjem predznaka), već i o napuštanju temeljnih vrijednosti na kojima je ponikla zapadna civilizacija i kultura; prije svega misli se na odustajanje od ideje svrhovitosti, struktuiranosti, harmoničnosti, nekoordiniranosti. Centralni pojam nije ni struktura već haos, pa se jedini smisao svijesti vidi u osmišljavanju haosa; svijet se sastoji iz fragmenata koji stalno mijenjaju smisao i ne mogu se uklopiti u neku smislenu strukturu. Ističu se razvaline (Borhes, Derida), ireverzibilni pluralizam (Velš), nesupstancijalnost, antimetafizičnost, nestabilnost, raspadanje stvari, dezorganizovanost, apokaliptičnost; govori se o kraju ideologija, utopija, istorije, blagostanja, demokratije i svakog oslonca (Delez, Gatari); ne može se reći više ništa što već neko od ‚‚postmodernista" nije rekao, a svaki pokušaj kritike ili osporavanja postmodernizma i sam pripada postmodernizmu. Za razliku od klasičnih tumačenja, svijet smisla u postmodernizmu dobija ‚‚problematičan status" usljed semantičkog haosa koji potvrđuje ‚‚besmisao bivstvovanja" (Kristeva). Smisao se smanjuje s umnožavanjem informacija što dovodi do ‚‚katastrofe (implozije) smisla" (Bodrijar). Kategorijalni aparat postmodernizma ne teži unifikaciji već se neprestano mijenja budući da je u ‚‚stalnoj evoluciji". Sam izraz postmodernizam označava kulturu i stil današnjeg filosofiranja (koje nastoji da se sadržajno-aksiološki distancira ne samo od klasične već i od ne-klasične tradicije i koje sebe vidi kao post-savremeno) i njega neki teoretičari zamjenjuju izrazom postneklasična filosofija. Pojam postmoderno nastao je početkom 20. vijeka kao oznaka za neke avangardne tendencije koje su se radikalno suprotstavljale literarnoj tradiciji; tim izrazom Tojnbi je označao savremenu epohu nakon I svjetskog rata koja se radikalno razlikovala od njoj prethodne moderne epohe; krajem sedamdesetih godina 20. vijeka taj pojam se počeo primjenjivati kao oznaka nekih novih tendencija u arhitekturi i umjetnosti, da bi nakon Liotarovog spisa Postmoderno stanje (1979) dobio široku popularnost i proširio se na sve oblasti kulture, od umjetnosti do filosofije i od politike do ekonomije. Tim izrazom se u to vrijeme označava stanje savremene epohe da bi i sam ubrzo postao predmet postmodernističke filosofske refleksije. Uprkos svom ograđivanju i distanciranju kako od klasične tako i neklasične filosofije, postmodernizam u velikoj mjeri zavisi od neklasične filosofske tradicije (Niče), kao i strukturalizma, neomarksizma, fenomenologije, psihoanalize i Hajdegerove filosofije; budući da nisu zanemarljivi ni uticaji semiotike, strukturalne lingvistike filosofije dijaloga, teorije igara Vitgenštajna, može se reći da su u pravu oni koji postmodernizam vide kao konglomerat svih ideja na kraju 20. vijeka. Iako se postmodernizmom obično označava vrijeme nakon 1950. godine, ima onih koji tu početnu granicu pomjeraju u prošlost i govore kako se simptomi postmodernizma mogu konstatovati već tridesetih godina 20 vijeka (K. Batler, I. Hasan), kao i u Kantovom tumačenju apriorizma (V. Moran), ali ima i onih koji vrijeme postmodernizma protežu unazad čak do Homera (U. Eko) mada u tom slučaju više nije jasno šta je uopšte postmodernizam i ima li ičeg što ne bi bilo postmoderno. U savremenoj filosofskoj literaturi česte su diskusije o filosofskim, socijalnim, kulturološkim, literarnim, umjetničkim aspektima postmodernizma; razlike među postmodernistima su tolike da se mnogi odriču tog naziva ili ističu da im je nejasno njegovo značenje (Derida); ipak, već je uobičajeno da se govori o postmodernističkoj lingvistici, postmodernističkoj sociologiji, postmodernističkoj kulturologiji, postmodernističkim teorijama prava i politike (R. Stepanov), što samo pokazuje tendenciju da se izraz postmodernizam uzima veoma široko kao literarno-istorijski, teorijsko-arhitekturni ili svjetsko-istorijski pojam. U posljednje vrijeme ističe se kako postmodernizam nije samo epoha razvijenog postindustrijskog društva no i izraz određenog stanja svijesti (Z. Bauman). Savremena kultura sebe određuje kao postmodernu, odnosno kao postsavremenu, kao procesualnost koja počinje da se razvija ‚‚poslije vremena", u situaciji kraja (završenosti) istorije. Analogno tome, savremena filosofija ne vidi sebe samo kao post-savremenu, već i kao post-filosofiju koja odbacuje tradicionalni filosofski kategorijalni pojmovni aparat. Postmoderna filosofija odbacuje tradicionalnu podjelu na filosofske discipline, odnosno odbacuje tradicionalnu podjelu znanja na ontologiju, gnoseologiju, etiku, estetiku itd. Istovremeno, odbacuje mogućnost postojanja metafizike kao takve i taj rasplinuti stil mišljenja koji njeguje,određuje kao postmodernistički ili postmetafizički. Postmodernizam nastoji da stvari misli izvan binarnih šema, izvan opozicije subjekt-objekt, unutrašnje-spoljašnje, centar-periferija, pa je razumljivo što se počinju uvoditi izrazi kao što su smrt subjekta, antipsihologizam, acentrizam, površina, falta ili Onto-teo-teleo-falo-fono-logocentrizam (Derida). Ako se stanje savremene kulture određuje kao postmoderno, onda se stanje svijesti koja to stanje reflektuje može označiti kao postmodernizam; zato se uporno podvlači refleksivni karakter postmodernizma kao kulturnog fenomena, a radikalni pluralizam kao njegova osnovna koncepcija (V. Velš). Riječ je o zamisli koja semantički iscrpljuje cjelokupno polje savremene postmoderne filosofije što ide dotle da je i svako odbacivanje postmoderne – postmoderno; sve rečeno protiv postmoderne može biti istovremeno protumačeno kao njoj u prilog.

Istovremeno, nemoguće je postmodernizam analizirati kao neki koherentan sistem budući da je pluralizam (kako sa stanovišta kriterijuma modelirane predmetnosti tako i sa stanovišta korišćene metodologije) njegov programski credo. Među njegovim projektima ističu se tekstološki, nomadološki, šizoanalitički, naratološki, genealoški, simulacionistički, komunikativni; postmodernizam ni ne nastoji na tome da se konstituiše kao jedinstvena filosofska strategija, unificirana po svojim metodama i ciljevima, sa pretenzijom na originalnost. Semantičko i kategorijalno šarenilo postmodernističke filosofije uveliko je uslovljena ne samo odbijanjem postmo-dernizma od same pomisli na to da se konstituiše u oblasti konceptualno-metodološke matrice savremenog filosofiranja koje bi pretendovalo na paradigmatičan status. Postmodernizam je aktuelni fenomen koji još uvijek ne pripada filosofskoj tradiciji budući da se njegov sadržaj, kao i terminološki instrumentarijum, još uvijek nalaze u fazi nastajanja i ne mogu biti unificirani. To je još jedan od razloga zašto postmodernizam ne može da bude jednoznačno definisan, pa prilikom refleksivnog određenja postmodernizma obično se polazi od njegovih pojedinačnih karakteristika - ‚‚nepovjerenje u metanaraciju" (Liotar), ‚‚orijentisanost na parodiju" (F. Džejmson) – ali se ne propušta da se napomene kako postmodernizam nastaje kao posljedica specifične situacije u razvoju filosofskog mišljenja. U paradigmalnoj evoluciji postmodernizma izdvajaju se dvije etape: prva etapa, koja se označava kao postmodernistička klasika dekonstruktivizma (Bart, Bataj, Bodrijar, Delez, Derida, Gatari, Kristeva, Liotar, Fuko), karakteriše se krajnjim radikalizmom distanciranja od presumpcija kako klasične tako i neklasične filosofije, dok druga etapa postmodernizma, koja se razvija danas, podrazumijeva povratak početnim pretpostavkama i njihovo novo promišljanje; tu se najviše radi o strategijama vezanim za komunikativni obrt u razvijanju filosofske problematike i ta etapa se ponekad označava i kao post-postmodernizam, od nosno poslije-postmodernizam (After-postmodernism) koji karakteriše vaskrsavanje subjekta i problematike Drugog, a među svoje osnovne motive ističe ‚‚krizu identifikacije" i sadržajno se razvija kao razvoj programa prevladavanja istog kroz ‚‚vaskrsavanje subjekta". U tom smislu mogu se razlikovati dva smijera: 

a) programski neoklasicizam, tj. ‚‚kulturni klasicizam u postmodernističkom prostoru" (M. Gotdinger), koji pretpostavlja ublaženu kritiku referencijalne koncepcije znaka i odustajanje od eliminacije fenomena označenog kao determinišućeg semantičkog svojstva; ovo vodi ‚‚reanimaciji značenja" (D. Vard) ili ‚‚povratku izgubljenih značenja" kako u denotativnom tako i u aksiološkom smislu te riječi (Gotdinger); 

b) komunikativni smer pomera naglasak sa tekstološke na komunikativnu realnost i problem Drugog. Savremena kultura se označava kao kultura ‚‚ekstaze komunikacije" (Bodrijar) i to je znak pomjeranja ka aksiološkoj problematici tradicionalne filosofije, a što se pokazuje i kao pomjeranje akcenta s Bivstovanja i vremena (Hajdeger) na Bivstvovanje i Drugi (Levinas). Ako se u klasičnom postmodernizmu Drugi interpretira kao spoljašnji (so-cijalno-kulturni) sadržaj strukture nesvjesnog (što je bilo pod uticajem lakanovske psihoanalize gdje se nesvjesno tumačilo kao ‚‚glas Drugog"), s pojavom after-postmoder-nism koncepta ‚‚Drugog" dobija novu komunikacionu interpretaciju tako što realnost jezika prestaje da bude dominantna za postmodernizam.

Kao linija razgraničenja klasičnog i savremenog postmodernizma može poslužiti koncepcija K.O. Apela, njegovo shvatanje jezika i jezičkih igara. Apel ne posmatra jezik u kontekstu subjekt-objekt procedura prakseološkog ili kognitivnog poretka komunikacije već u kontekstu subjekt-subjektne komunikacije koja je u principu nesvodiva na predaju saopštenja. U tom kontekstu jezik nije mehanizam objektivacije informacije ili eksoresivno sredstvo (što bi podrazumjevalo objektivističku ili subjektivističku njegovu obojenost), već je medijator razumevanja u kontekstu jezičkih igara. Ako je pozni Vitgenštajn pretpostavljao potrebu oslanjanja na međudelovanje subjekta i teksta, na odnos ‚‚Ja" i realnosti kao dva igrača u igri (Hintika) sa naglaskom na istinitosti kazivanja, Apel jezičku igru tumači kao subjekt-objekt odnos čiji su učesnici jedan drugome tekst (verbalni kao i neverbalni) a to ima za posljedicu da se razumijevanje razumije kao samorazumijevanje. Apelova verzija postmodernističke paradigme ublažava prvenstvo ‚‚sudbonosnog označavaoca" nad označenim, rehabilituje razumijevanje kao rekonstrukciju imanentnog smisla teksta (što je bilo svojstveno klasičnoj filosofskoj hermeneutici), dozvoljava pluralizam čitanja mada pretpostavlja, u svijesti Drugog, autentičnost translacije semantike govornog ponašanja subjekta; van te rekonstrukcije smisla Drugi se ne može konstituisati kao komunikativni partner i zato ulog u igri nije istina objektnog već autentičnost subjektnog. Postmodernisti polaze od toga da je u vrijeme kad se formira novi stil mišljenja i nova kultura, kad se stvara jedno nelinearno tumačenje svijeta, nemoguće govoriti na jeziku hiljadama godina stare dijalektike; novo iskustvo zahtijeva novi jezik i novu terminologiju i nije slučajno što je postmodernizam uveo niz novih ili preformulisanih starih pojmova: dekonstrukcija, prazan znak, smrt autora, trag, razlika, nomadologija, rizom, haosmos, eon, površina, simulacija, simulakrum, logocentrizam, diskurs, tijelo, tjelesnost, jezičke igre, metafizika odsutnosti, After-postmorernism, narativnost, transgresija, naracija, sumrak metanaracije, hibris, vlast... Kao što je ranija filosofija bila određena terminologijom prisutnom u naukama tog vremena, tako i savremena filosofija u vrijeme kad se govori o nelinearnim ireverzibilnim procesima u disipativnim (slabo labilnim) strukturama zahteva novu terminologiju koja ima u vidu idealne objekte opisane singularnošću, ili rizomorfnošću sredine. Možda postmodernistički koncepti pisma ili teksta u postmodernističkoj verziji izgledaju najtransparentniji jer za sobom imaju terminološki tezaurus postsosirovske lingvistike. Jedna od posebnih oblasti istraživanja postmodernista je novo čitanje tekstova klasične tradicije. Tako kroz postmodernizam klasika ponovo postaje dio savremene filosofije pa se počinje govoriti o ‚‚novom klasicizmu" u umjetnosti i arhitekturi, ali i u filosofiji; pored pomenutog odnosa klasika – postmoderna, aktuelan je i odnos moderna – postmoderna i tu postoje krajnje različita tumačenja – od onih koja postmodernizam vide kao momenat moderne (Habermas) do onih koji post-modernizam vide kao nešto bitno različito od moderne (Liotar). Tako je postmodernizam ‚‚reinterpretacija modernizma" (A.B. Zeligman) ali i ‚‚tendencija suprotna modernizmu" (A. Hornung, G. Hofman), ili ‚‚radikalna smjena kulturnih paradigmi" (Eko), etapa u evoluciji kulture, pa to znači da ‚‚svaka epoha ima svoj postmodernizam" (Eko). Kao posebno svojstvo postmodernističkih tekstova ističe se njihov meta-karakter, isti autori (Velš, Delez, Bodrijar, Gatari, Liotar, Fuko) istupaju istovremeno i kao klasici i kao teoretičari postmo-dernizma. Iako se postmodernizam danas nalazi u središtu filosofskog interesa, o čemu svedoči mnoštvo radova koji i danas nastaju, ne treba gubiti iz vida da ta orijentacija ima i svoju opoziciju (Habermas, A. Kalinikos), da uprkos zna čajnim rezultatima u oblasti književne kritike i analize teksta (Bart, Derida), i uprkos spremnosti da pišu o svim fenomenima savremene kulture i politike, njihov razbarušeni, lepršavi stil, kao i često ne do kraja promišljena metodologija, vodi opravdanju i onog što se ne može opravdati. Neprihvatanjem odgovornosti i zastupanjem teze da sve može proći, zalaganjem za pluralizam po svaku cijenu, postmodernizam sve relativizuje a onda i sve opravdava; na taj način on postaje jedna neobavezna, pomodna stvar, prijatna zabava ponekad i učenih a dokonih ljudi koji svaki prigovor odbacuju proglašavajući neozbiljnost za premudri diskurs. Doprinos postmoderne je nesporan kad je riječ o teoriji književnosti (Derida), ali teorija književnosti nije i filosofija. Među postmodernistima koji su na početku svoje karijere imali i filosofske ambicije ističe se Žan-Fransoa Liotar (1924). Njegovo stvaralaštvo je pod velikim uticajem neokantovstva, egzistencijalizma, fenomenologije, filosofije života, analitičke filosofije i filosofije vlasti (Fuko); autor je niza spisa: Fenomenologija (1954), Libidinozna ekonomija (1974), Postmoderno stanje (1979), Raskol (1983) i dr. Već u svom ranom spisu o fenomenologiji Liotar konstatuje pomjeranje težišta interesa sa matematike na nauku o čovjeku, od polemika protiv istoricizma ka pokušajima kom-promisa sa marksizmom. Ističući kako je huserlovska deskripcija borba jezika protiv njega samog radi dostizanja prvobitnog, u toj borbi dolazi do poraza filosofa, logosa, budući da prvobitno nakon što je opisano više nije prvobitno. Liotar smatra da je klasični zahtijev fenomenologa postaviti ‚‚Ja opažam" za temelj ‚‚Ja mislim", bio usmjeren na utemeljenje predikativne djelatnosti onog ‚‚dopredikativnog"; ali kako je realni kriterijum date procedure bila deskripcija u okviru diskursa koji prethodi diskursu, ‚‚dopredikativno" nije moglo biti konstituisano onakvim kakvo je bilo prije no što beše eksplicirano. Odnos ‚‚Ja opažam" prema svijetu, jeste suština onog što Huserl određuje kao ‚‚svijet života", a to znači da svijet života koji je u početku do-predikativni, kao i svaki diskurs, sebe podrazumijeva ali je sebi nedovoljan budući da o sebi ne može ništa reći. Ne postoje, po mišljenju Liotara, ‚‚vječite, apsolutne istine"; one su moguće samo u trenutku konstituisanja, kao korekcija i prevladavanje sebe i to je dijalektički proces koji se uvijek odvija u okrilju onog ‚‚živo nastajućeg" itd. Liotar nije pošao putem fenomenologije, odlučio je da se pozabavi problemom Aušvica, totalitarizma u Evropi i vezom totalitarizma s evropskim mišljenjem. Porijeklo totalitarizma Liotar je vidio kao posljedicu potrage za bezalternativnom istinom i to ga je vodilo problemu prirode metanaracije, itd. U spisu Postmoderno stanje Liotar tendenciju formalizovanja znanja određuje kao dominantu evropske kulture. U isto vrijeme se zainteresovao i za jezičke igre (jednu od omiljenih tema analitičke filosofije koja je slijedila poznog Vitgenštajna), pa je pokušao da sastavi spisak monstruma 20. vijeka: radnik-stahanovac, rukovodilac proleterskog preduzeća, crveni maršal, atomska bomba lijevih (ne ona američka, humana, u Hirošimi i Nagasakiju), policajac-član sindikata, komunistički radni logor, socijalistički realizam. Politička orijentacija postmodernizma je pjevajuće jasna, ali dobijen novac se mora opravdati, moraju se i nove narudžbine odraditi. Liotar se osamdesetih godina upušta u novi projekt: istražuje terminologiju jezika vlasti. Savremenu situaciju Liotar interpretira kao ontološku ekstrapolaciju ‚‚jezičkih igara" koje dovode do dominacije ekonomskog diskursa. Određujući samo jedan diskurs kao vladajući, Liotar napušta ideju pluralističkog modela i produžava liniju tradicionalne metafizike. Sve ovo možda izgleda jadno, ali nije tako. U postmodernoj ima mnogo riječi, mnogo izuzetno nerazumljivih izraza, mnogo obrta, mnogo toga što plijeni na prvi pogled svojom ‚‚originalnošću", ali kad sve se svede i dođe vrijeme da se položi račun, dešava se isto što i sa tzv. ‚‚postmodernističkom" prozom: vidi se lijepa lepršava prozračna čipka što lebdi u praznom prostoru i ne služi ničem.

Jurgen Habermas (1929-) je njemački sociolog i filosof, jedan od najuglednijih filosofa i intelektualaca na svijetu novog vremena. Radi u tradiciji kritičke teorije i američkog pragmatizma.

Fuko (Michel Faucault, 1926-1984) - francuski filosof, socijalni teoretičar, poznat po sopstvenoj kritici raznih socijalnih institucija, psihijatrije, medicine i zatvorskog sustava, te po svojim idejama o istoriji seksualnosti. Njegove su teorije usmjerene na moć i odnos između moći i znanja, a njegove ideje vezane za diskurs u odnosu na zapadnu misao bile su široko raspravljane i primjenjivane. On ističe zavisnost znanja od moći. Njegova osnovna tema je smrt čovjeka i subjekta, ne misleći na fizičku ili duhovnu smrt čovjeka ili bilo koji drugi nestanak čovjeka kao vrste, već na kraj jednog shvatanja o čovjeku kao djelatnom subjektu. Mora se krenuti od bezličnog poretka u društvu, ne od subjekta da bi se shvatio svijet. Foucault je takođe bio protivnik socijalnih kategorija vezanih uz identitet, poput spolnog, rodnog, odnosno seksualnog identiteta. Tvrdi da se većina znanstvenih istina o ljudskoj prirodi ne temelji na činjenicama, već na etičkim i političkim stavovima određenog društva. Tako u svom djelu ‚‚Istorija ludila u doba klasicizma" zaključuje da ludilo nije mentalna bolest, već je proizvod upitnih društvenih i etičkih obveza. Navedenu činjenicu prikazuje različitim objašnjenjima ludila kroz istoriju - od krivog balansa tjelesnih tekućina do mentalne bolesti. Umire od AIDS-a, ma šta to bilo. U svojoj se filosofiji u dobroj mjeri oslanjao na misao Ničea. Velik je značaj pridavao također Freudu i Marxu, mada se nije smatrao psihoanalitičarem ni marksistom, inače svoj trojici posvetio je i kraći esej Nietzsche, Freud, Marx. Glavni oslonac Foucaultovog pristupa analizi društva jest seksualnost. On je smatrao da je seksualnost prirodna karakteristika ljudskog življenja koja se na Zapadu snažno potiskuje, posebno od 17. vijeka do danas. Za takvo potiskivanje Focault jasno optužuje ,,crkvu” kao moralni autoritet tadašnjeg ali i savremenog društva. Do oslobađanja seksualnosti dolazi tek šezdesetih godina 20. vijeka, a prema Foucaultu taj pojam znači „otvoreno prikazivanje seksualne želje". Prema njegovom najznačajnijem djelu „Istorija seksualnosti“, oslobađanju seksualnosti prethodi tzv. „seksualna revolucija“ čije su dvije bitne karakteristike mini suknja i psihoanaliza. Ipak, jasno je da seksualnom revolucijom 60-ih godina prošlog vijeka nisu svi profitirali. Objašnjenje za činjenicu da jednog muškarca seksualno privlači drugi muškarac u to je vrijeme bilo da je duša tog muškarca „ženska“, a fizičko tijelo „muško“, time i Foucault izvlači termin: „hermafroditizam duše“. Njegova najžešća kritičarka Judith Butler označava Foucaulta da pridaje ekskluzivitet muškoj homoseksualnosti. Za Butlerovu je rod „društvena privremenost“ i upravo taj termin najznačajniji je za queer teoriju uopšte.

Queer teorija/pokret je izrasla iz gej i lezbejskih studija, feminističkih studija, te kritikuje društvo, ali i samu gej i lezbejsku politiku te feminizam. Queer teorija nija nastala u određenom trenutku, već se smatra da se po prvi puta kao termin koristi na raznim konferencijama održanih u SAD-u krajem osamdesetih godina 20. vijeka na temu gej i lezbejskih prava i post-strukturalizma. Tako možemo reći da queer teorija objedinjuje gej i lezbejske studije, feminističke studije ali i brojne post-strukturalne teorije. Queer teorija je danas dio humanističkih nauka, istorije, kulturnih studija, književnosti, filosofije, prava, genetike i biologije. Mnogi queer teoretičari i teoretičarke posve žele potisnuti gej i lezbejske studije jer ih smatraju konformističnima, odnosno da kopiraju heteroseksualne norme – primjerice u traženju prava na istospolni brak. Najznačajniji autori i autorice queer teorije, koji su je zapravo pokrenuli, jesu Michel Foucault, francuski post-strukturalist filosof, istoričar i aktivist te njegova kritičarka, feministkinja, Judith Butler. Judith Butler i Michela Foucaulta možemo nazvati najznačajnijim queer teoretičarima. Queer nation bila je radikalna gej/lezbejska grupa koja zajedno za organizacijom Pink Panthers organizirala ilegalne ulične patrole čiji je cilj bio sprječavanje nasilja nad homoseksualcima. Danas queer teorija (ili pokret) se razvija zasebno od gej/lezbejskog iako je nastala iz gej i lezbejskih studija, njihovog fokusa na proširivanje važećih konstruiranih kategorija normalnog seksualnog ponašanja. Međutim, dok se gej i lezbejski studiji uglavnom bave pitanjima homoseksualnosti, queer teorija proširuje polje interesa, posebno zanimajući se za ono što se smatra seksualnim devijantnim ponašanjima, različitim seksualnim identitetima te političkom kritikom savremenog društva u odnosu na seksualnost, što uključuje i kritiku gej i lezbejskih studija.

Lacan Jacques Marie Emile (1901-1981), francuski psihoanalitičar i filosof, nazivan i najkontroverznijim psihoanalitičarem nakon Freuda. U Parizu je održavao godišnje seminare koji su 60-ih i 70-ih godina uticali na francuske intelektualce. Radeći interdisciplinarno i na tragu Freuda, bavio se pitanjima nesvjesnog, straha od kastracije, ega, identifikacije i jezika kao subjektivne percepcije. Lacanove ideje su značajno uticale na kritičku teoriju Frankfurtske škole, teoriju književnosti, francusku filosofiju 20. vijeka, sociologiju, feminističku teoriju i kliničku psihoanalizu.

Jacques Derrida (1930-2004) je francuski filosof postmodernizma, začetnik pokreta dekonstrukcije, jedna od vodećih figura suvremene kontinentalne filosofije u Evropi. Rođen je u Alžiru, studira filosofiju i seli se u Pariz gdje proučava na studijama Huserrla i fenomenologiju, tad dominantno učenje u Francuskoj. Zatim proučava Hegela, Heideggera i Levinasa. Godine 1967. uvodi pojam ‚‚dekonstrukcije", što odmah postaje glavnom odrednicom njegovog projekta u filosofiji. Piše o politici i religiji. Sefardski je Jevrej po religijskom porijeklu, kao i Spinoza.

Jean-Fransoa Liotard (1924-1998) je francuski filosof, bavi se Avgustinovim Ispovijestima, jednim od glavnih kanonskih tekstova svjetske književnosti i samom paradigmom autobiografije kao samostalne književne vrste. Napisao je brojna djela među kojima su i: Economie libidinale (1974.), Postmoderno stanje (1979.), Le Differend (1983.), Postmoderna protumačenja djeci (1986.), L'Inhumain (1988.) i Augustinova ispovijest (1998.).


Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment