Friday, 2 December 2016

Predstavnici skolastike (filosofije hrišćanskog Zapada)


2. Skolastika (filosofija ponovo u teologiju) ili hrišćanska filosofija zapada:

. Jan Skotus (Erigen) IXv (pojačana uloga razuma), panteist, Irac, neoplatoničar, kaže dovoljno je obožavati i potčinjavati se, poput kasnije spinozista, misticizam na djelu; 

. sv. Anselmo, koji izvodi prvi ontološki dokaz o postojanju Boga – Bog postoji jer je savršeno biće i ne može se zamisliti da ne postoji. Avgustin je neoplatoničar, vjera mu iznad razuma kaže: Vjerujem da bih razumio i ne treba znati da bi se vjerovalo;

. Pjer Abelar (kritičar dogme i progonjen) - dijalektičar, sumnja je poželjna, njom preispitujemo, a preispitivanjem prilazimo samoj istini;

. Toma Akvinski (dominikanci) - učenik Albertusa Magnusa - racionalizovanje teologije i primicanje Aristotelu.


Nasuprot Vizantije, na Zapadu je za rad na religioznoj svijesti ljudi aktivna SKOLASTIKA (lat. scholasticus = učitelj), kao opšte ime za srednjovjekovnu hrišćansku filosofiju na Zapadu gdje istraživanja nema osim školskog podučavanja o već gotovim istinama. Te istine treba samo prihvatiti, shvatiti i opravdati. Sad je filosofija baš istinsko sredstvo u rukama teologije, njena je služavka (philosophia ancilla theologiae). Skolastiku neki vide kroz tri perioda:

. hrišćanski neoplatonizam,
. spor oko univerzalija i
. hrišćanski aristotelizam.

Sve do pojave Tome Akvinskog (oko 1225.-1274.), Platon i Plotin su bili mnogo veći autoriteti od Aristotela, u smislu naučnog naslijeđa. O statusu ideja i opštih pojmova se govorilo u ,,univerzalijama". U pitanju je Aristotelova logika koju razrađuje Porfirije još prije Boetijea na dva vijeka:

. da li rodovi i vrste postoje u prirodi ili samo u našem intelektu;
. u slučaju da postoje samostalno, da li su tjelesni ili su bestjelesni;
. da li postoje odvojeno od čulnih objekata ili počivaju na njima i ostvaruju se njima.

Logički se pristupa rješenju na dva načina:

. realizam - gdje opšte postoji realno, kao posebna supstancijalnost i uzrok pojedinačnog;
. nominalizam - gdje je samo pojedinačno realno, a opšte nema posebnu egzistenciju, već je ono samo zajedničko ime za niz sličnih predmeta.

Oko ovog problema još davno se prepirao Platon s Antistenom iz Kiničke škole, kad je Antisten rekao Platonu: ,,Konja vidim, ali konjstvo ne!" Platon mu odgovara: ,,Konja vidiš jer oči imaš, a pameti nemaš pa ti je zato konjstvo nevidljivo." Platon je u ovom slučaju realista jer za njega opšte postoji, iako ga svi ne vide. Realista je i Anselmo Kanterberijski , a nominalista je Pjer Abelar. Ako hljeb i vino u obredu ostaju samo hljeb i vino(nominalizam), oni tad ne mogu biti krv i tijelo Hristovo, pa bi takav obred izgubio smisao. Zato je rimo-katolička crkva zvanično osudila nominalizam 1092. godine.


SKOLASTIKA spominje Tvorca kao cjelokupnu prirodu u svoja 4 stepena:

priroda koja nije stvorena niti stvara (u Nju se sve vraća);
priroda koja nije stvorena ali stvara (Bog);
priroda koja je stvorena i koja stvara (Ideje); i
priroda koja je stvorena i koja ne stvara (Svijet).

Jedni su pojmove smatrali postojećim objektivno, a drugi ne, idealisti i realisti, kao rasprava na području logike, ontološkog karaktera, kao problem pojmova ili univerzalija, problem opšteg. Ona nastupa kad je patristika već dovršena kao učenje i crkva je već postala neupitni autoritet i nasljednik svetog Rimskog carstva, te ona izvan koje nema spasenja niti nauke. Tako je i jedina filosofija koju je dopuštala crkva bila ta koja će postojeće dogme dodatno sistematizovati i tumačiti. Najvažniji predstavnici skolastike su bili: Skotus Erigen, sv. Anselmo i Toma Akvinski. Dotadašnji platonizam je već u Xiii vijeku dopunjen i aristotelovskim peripatetičkim učenjem, kojeg provodi T. Akvinski. Crkva uzima najjače umove za odbranu postojećeg i opstaje kako opstaje pod plaštom svete.

Erigen kaže da se religija zadovoljava obožavanjem i potčinjavanjem, a filosofija razumom, preispitivanjem i diskutovanjem. On nema nvoga u svojoj filosofiji već obnavlja hrišćanski emanističkisistem neoplatonističke škole. Za pravdu Božiju on kaže da je nedostižna čovjeku, pa i Anđelima, njegovo Biće je Otac, mudrost je Sin, a život je Duh sveti. Bog je jedna suština u tri supstance.

Nije iznenađenje što je Platonov idealizam spremnije podržao teološku dogmu nego li empirijski skepticizam inspirisan Aristotelovom kritikom Platonove teorije ideja. Međutim, ima jedan aristotelovski argument vrlo značajan u podršci teologije od najranijih dana, taj poznati ,,ontološki dokaz" (Kantov termin) o Božjoj egzistenciji, koji se pripisuje čak Anselmu, iako mu je prvi nagovještaj u Aristotelovoj metafizici kroz pojam o ,,nužnom biću" čija sama suština pretpostavlja egzistenciju. Što se tiče metafizike njeno osnovno pitanje je zašto ili iz kojeg razloga bilo šta postoji. Kruto prihvatanje ontološkog argumenta nas vodi u određenost (determinizam) s predstavom o ,,nužnom biću" i ka pitanju da li prirodom vlada nužnost i kako je moguća ljudska sloboda u svemu tom. Nisu svi isto razmatrali ovaj problem, ali Aristotelova metafizika je bila podrška mnogima.

Anselmo je jedan od najvećih teologa srednjeg vijeka. Njegova i sklastička deviza je bila: ,,Vjerujem da bih razumio". Ontološki dokaz Anselma će kasnije koristiti i Dekart, a suština je da se Bog ne može zamisliti ljudskim razumom. Dakle, u IX vijeku teološki racionalisti ističu svoju borbu protiv konceptualizma, sa svojim najistaknutijim predstavnikom Anselmom, arhiepiskopom. On se borio protiv kraljevskih nastojanja u Evropi da umanje vlast crkve. S tim u skladu po Anselmovom: Ne treba znati da bi se vjerovalo, već treba vjerovati da bi se znalo. Vjera je morala biti van svake sumnje.

Abelarom, Abailard (1079-1142) u 12. vijeku već ima nezavisno mišljenje od crkvenog i kritikuje one koji nekritički usvajaju dogme. Pa ako je Bog beskonačno raznolik, ako je nedostižan, neshvatljiv za razum čovjeka, otkud onda takva jednolikost ideja o Bogu (misleći na zvanično crkveno učenje). Pjer ili Petar Abelar, francuski filosof hrišćanske skolastike (srednjovjekovne filosofije) je puno radio na problemu univerzalija, i nije ga lako svrstati među realiste ili nominaliste.  Abelard, učenik sv. Anselma i Roscelina (francuski redovnik, teolog, filosof, među prvim važnim predstavnicima zrele skolastike) gleda na ovu dvojicu kao na krajnosti i lično smatra, u etičkom smislu, da je osnovni kriterij vrjednovanja i djelovanja savijest pojedinca, da ljudi griješe kad rade protiv savijesti. Abelard zato dolazi u sukob s hrišćanskom religijom koja uveliko kontroliše savjest pojedinca i s vjerskim dogmama određije šta je grijeh, a šta ne, pa ga je crkva neprestano proganjala. Predavajući dijalektiku, etiku i teologiju privukao je mnoštvo učenika, među njima i Eloizu, bratanicu Fulberta kanonika Notr Dama. Ljubavna afera između njega i Elioze dala je sina, poslije čijeg su se rođenja tajno vjenčali. Njen ljuti zaštitnik osvetio se tako da je unajmio lupeže da kastriraju Abelara. Nakon ovog javnog poniženja i tragedije, Abelar se povukao u benediktinski manastir u Sen Deniju gdje je sastavio knjigu pod nazivom Da i Ne (Sic et Non). Slijedeći svoje čuveno geslo: „Sumnjajući počinjemo da preispitujemo, a preispitujući otkrivamo istinu“, on je pružio odgovor na 158 ključnih pitanja hrišćanske teologije. Abelarovo slijedeće djelo, Teologija o doktrini Svetog Trojstva, spaljeno je kao djelo jeretika jer je u njemu razobličio najsvetiju tradiciju opatije. Nasuprot ustaljenom vjerovanju, nastojao je da dokaže da svetac zaštitnik te opatije i čitave Francuske nije bio biblijski Deni Atinski (Dionisije Areopagita) koga je u hrišćanstvo preveo Sveti Pavle. Monasi Sen Denija bili su uvrijeđeni da je novoizabrani opat Sen Denija dao Abelaru neuobičajenu dozvolu da napusti opatiju - pod uslovom da ne smije da postane monah nijednog drugog manastira. Abelar tvrdi da opšte postoji u umu kao pojam, da opšte nije ni prazan zvuk, a nije ni stvar. Kaže da je to pojam, koji mnoštvo pojedinačnog povezuje i organizuje u jedinstvo, ali taj pojam postoji samo ako ga um shvata, inače ne. Abelard je smatrao da samo individue mogu biti opisane kao stvar (res), i da jezik predstavlja apstrakciju od ovih stvari. Vox ili nomen jezika ne može predstavljati stvar, već samo koncept, pošto svojstva koje individue međusobno dijele nisu stvari po sebi nego rezultati mentalnog djelovanja. Kasnije je on dao veću važnost pitanju značenja jezika. Razumijevanje stvari, koje je neophodno da bi riječ imala smisao, napokon jeste dio istinitog razumijevanja stvari kako je bilo shvaćeno u umu Božjem. Abelar nikad nije imao namjeru da jednostavno postavi razum na mjesto vjere. On se kasnije sve više držao jednog ideala, djelimično prihvaćenog od Sv. Jeronima, monaha uključenog u samotno, intelektualno traganje za Bogom.

Albertus Magnus učitelj je Akvinskog i napravio je mašinu za govorenje, koje se Akvinski užasavao i nazvao je nečistom silom. Jedna poslovica za njega glasi: Albertus je brzo od magarca postao filosom i od filosofa magarac. Bavio se i magijom, što je u skolastici bilo nešto sasvim tuđe jer je ona za prirodu bila potpuno slijepa. Albertus nije naročito poznavao istoriju filosofije, pa za stoike kaže da su oni koji su svoje misli pretakali u pjevanje i kao dječaci iz hora ‚‚stajali" u dvoranama i pjevali. Još kažu, magarac između dva jednaka stoga sijena bi uginuo od gladi.

Toma Akvinski (1225-1274), katolički teolog koji je sistematizovao skolastiku na svoj način. Osim teologije i filosofije, njegova djela obrađuju pitanje prava, države, morala i ekonomike. Katolička crkva jedino njegova učenja priznaje za istinsku filosofiju. Iako sin italijanskog grofa postao je dominikanski monah. Njegova bastavnička djelatnost u Parizu, Kelnu i po Italiji ga je učinila slavnim. Njegova filosofija je primicanje Aristotela katoličkoj crkvi. Prema Tomi Akvinskom, sinu grofa od Akvina, filosof primjenjuje načela koja su saznata ljudskim razumom (sa pristankom Boga, naravno, ali bez natprirodne svjetlosti vjere), i on ukazuje na zaključke koji su plod ljudskog rasuđivanja. Teolog, s druge strane, iako začelo koristi svoj razum, prihvata načela na osnovu autoriteta, na osnovu vjere; on ih prima kao objavljene. Prirodna teologija, kaže on, jeste dio filosofije koji treba učiti posljednji. Toma odlučno odgovara da je nemoguće da postoji i vjera i znanje ο istom predmetu, da je nemoguće da isti čovjek može iste istine i naučno (filosofski) da sazna i da u isto vrijeme u njih vjeruje (putem vjere). Ponekad se kaže da se sv. Toma razlikuje od sv. Avgustina u tome što ovaj posljednji posmatra čovjeka samo konkretno, kao biće koje ima natprirodnu svrhu, dok sv. Toma razlikuje dvije svrhe, natprirodnu, koju, prema njemu, razmatra teolog, i prirodnu svrhu, čije razmatranje pripisuje filosofu. Doduše, sasvim je tačno da sv. Toma razlikuje te dvije svrhe. Sv. Toma (može se reći i avgustinovac) je vjerovao da je teorijski moguće da filosof izgradi istinit metafizički sistem i bez pribjegavanja otkrovenju. Takav sistem bi nužno bio nesavršen, nedovoljan i nepotpun. Država za sv. Tomu, kao i za Aristotela, jeste prirodna institucija, zasnovana na prirodi čovjeka. Stvarajući čovjeka, Bog je htio ljudsko društvo i političku upravu i niko nema pravo da kaže da je država prosto rezultat grijeha. Ako niko ne bi griješio, onda bi neke aktivnosti i ustanove države bile očigledno izlišne. Ali čak i u stanju nevinosti, ako se insistira na tome, mora postojati neka vlast koja će se brinuti za opšte dobro. Prihvatanje aristotelske psihologije je prirodno išlo ruku pod ruku sa prihvatanjem aristotelske epistemologije i sa istrajavanjem na činjenici da je ljudsko saznanje izvedeno iz čulnog iskustva i refleksije ο njemu, što znači negiranje urođenih ideja.

U skolastici je svako učenje koje bi protivrječilo crkvenim dogmama ili prihvaćenim dijelovima Aristotelovog učenja bilo jeres (bezbožništvo). Osim toga crkva nije koristila originalna Platonova učenja već neoplatonska. Pozna skolastika: U 13. vijeku skolastika dostiže svoj vrhunac. To je doba kad ,,jeres" Katara zahvata jug Francuske i Papa kreće u borbu. Grad Albi je bio centar i pokret dobija ime Albižanski. Katari priznaju dva principa, dobrog boga i lošeg boga. Tako je i osnovan specijalni crkveni sud - inkvizicija, pa i specijalni monaški redovi u sličnu svrhu: dominikanci i franjevci (pokret Franje Asiškog koji je započeo kao jeres), koji su pušteni u svjetovni život s planom borbe za svoju stvar. Srednjovjekovna filosofija, vidimo da je uglavnom religiozno obojena, s nametnutim autoritetom hrišćanske crkve kao svjetovne ustanove. Ipak, bilo je umova i duhova koji su se slobodno ispoljili i, naravno, označeni su kao neprijatelji, ubijeni ili prognani.

Nominalisti kao filosofi nisu dopuštali postojanje opšteg, ni na nebu, ni na zemlji, ni u stvarima, niti u pojmovima o njima. Umjerenija struja nominalista je dopuštala egzistenciju opšteg, pojmovno i u stvarima, kad se iz mnoštva pojedinačnih predmeta ili pojmova apstrahuju crte zajedničkog. Opšte je prema njima uvijek nastajalo nakon stvari (post rem), kao njen koncept (conceptus) ili pojam. Ova vrsta nominalizma dobija naziv - konceptualizam.

Crkva nije bila uz teološke racionaliste koji bi vjeru preispitali po kriterijumu razumskog, gdje kažu: Sve što je razumsko mora biti i dokazljivo. Mnoge dogme su bile razumski oborive, gdje su se isticali mnogi autoriteti skolastike, Albert, koji ruši mogućnost istinitosti dogmi o trojstvu, ovaploćenju i vaskrsenju; pa i Toma Akvinski koji navodi kao nedokazljive dogme o stvaranju svijeta u vremenu, o praroditeljskom grijehu, o tajnama, čistilištu, strašnom sudu i nagradi u onom svijetu; pa i Pjer Abelar koji je mnoge bacio u sjenu znanja, on koji je visoko cijenio Platona i Aristotela. Tvrdio je da se vjera mora zasnivati na razumskom, i mnogi su ga smatrali konceptualistom gdje se realnost univerzalija svodi na opšte pojmove. Mislio je poput antičkih filosofa.

Empirijska nauka: Njen inicijator je bila Engleska. Veoma značajan ekonomski razvitak Engleske je zahtijevao promjene i u pogledu na svijet, kad su sukobi unutar zemlje bili stalni, kao i sukob sa papinstvom. Produbljuje se uticaj arapsko-jevrejske nauke i filosofije, te je povećan interes za prirodne nauke. Najveći među prvima je bio Rodžer Bejkon (oko 1200) i oksfordski univerzitet. Raskrinkavao je smjelo feudalna nasilja, pljačke, poroke sveštenstva, a nije ni papa bio pošteđen. Izgubio je katedru i bio je u progonstvu. Dao je recept da se mačem materije i mačem duha počisti crkva. Na hrišćanstvo je gledao samo kao na jednu od 6 tadašnjih sekti. Znanje je sila, kaže on.

Od mističara se može spomenuti Majster Ekart (1260-1327), kelnski dominikanac. Božanstvo je vječno mirujuća tišina. U ljudskoj duši pored prirodnih sila je i božanska iskra koja uzdiže do pustinje tihe božanstva. Kajanje je kad ličnu volju prepuštamo Božanskoj Volji u nama ili kroz nas.

Kraj skolastike je odraz raspada feudalnog uređenja društva, a skrivena filosofija već izlazi na svjetlost dana.


I ukratko pregled:

2. Skolastika (filosofija hrišćanskog Zapada): 

. Skotus Erigen IXv (pojačavanje uloge razuma), panteist, Irac, neoplatonista, dovoljno obož. i potčinj. se, 4 prirode (nestvorena i nestvara - Jedno, nestv.i stvara – Bog, stvorena i stvara – Nebo, stvorena i ne stvara – naš svijet)

. sv. Anselmo – prvo vjerovati da bi uopšte bio hrišćanin (prvi ontološki dokaz o postojanju Boga – Bog postoji jer je savršeno biće i ne može se zamisliti da ne postoji) - tzv. drugi Avgustin, neoplatoničar, vjera iznad razuma, vjerujem da bih razumio i ne treba znati da bi se vjerovalo, ujedno branilac zdravog razuma;

. Pjer Abelar (kritičar dogme i progonjen) - dijalektičar, sumnja je poželjna, njom preispitujemo, a preispitivanjem prilazimo istini

. Toma Akvinski (dominikanci) - racionalizovanje teologije i primicanje Aristotelu.

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment