Friday, 2 December 2016

Renesansna filosofija, teologija, nauka i umjetnost


(prelazni period u novi vijek) 

Renesansa je filosofski inspirisana platonizmom. Nalazimo je među filosofima, teolozima, umjetnicima, naučnicima i drugim junacima tog doba.

Moderna kultura Evrope počinje Renesansom koja na svoj način raskida s konzervisanom religijskom misli i nastavlja kretanje u racionalnom tumačenju svijeta, prirode i društva. Priroda nije više đavolska kao što je bila u tumačenju crkve već je poželjno spoznati je i racionalno, pa i duhovno se uzdići spoznajom. U to vrijeme počinje izgradnja čvršćih nacionalnih struktura u Evropi, a naspram hrišćanskog univerzalizma i razvoj nacionalne kulture koja učvršćuje pozicije jedne omeđene državne zajednice. Naravno, nije moglo doći do potpunog raskida s prošlošću, ali su se stvari bitno promjenile. Ključni momenat za Renesansu je bio pad Vizantije (Istočnog rimskog carstva) pod vlast Otomanskog carstva (turske imperije) 1453. godine i otkriće novog svijeta 1491. godine. Stara elita više ne nadzire stvari, javlja se kapitalistički mentalitet u kojem su kreirani novi instrumenti vlasti, kontrole, bogaćenja, poput dvojnog knjigovodstva, papirnog bankarskog novca, berzi, špekulacija i drugog. Ipak, Renesansa nije potvrdila pobjedu novonastale građanske klase već opet potvrđuje vladavinu jednih nad drugima, u vrijeme kad bogati preko noći ulaze u redove plemstva, bez naročite ili nikakve tradicije. Ovo novo plemstvo, naravno, neće imati posebnog sluha u budućem formiranju humanog društva. Sebičnost i čisto materijalni interesi predvode društvo. Tako i prvi put u istoriji Evrope počinje školovanje ,,novih visokih slojeva" društva, i školovanje više nije prioritet odabranih unutar visokih zidina dvorca. Kroz sve to se vodila i borba između  crkvenih i državnih vlasti, kad se u jednom vijeku rađa oko stotinjak univerziteta: Bolonja (1119), Pariz (1150), Oksford (1214), Kembridž (1229), itd. Tu nastaju i osnove moderne nauke tehničkog razvoja, vaspitanja, razmišljanja na nov način i drugog. Ubrzo nastaju i nacionalne države sa sopstvenim akademijama. U Oksfordu je opšta tendencija u metafizici i psihologiji bila konzervativna, avgustinska.

Filosofija humanista se zagrće retorikom (izvještenim govorništvom) da bi bila djelotvorna i ubjedljiva pred masama. Moderan intelektualac je zaštićen svojim mecenama, bogatašima koji su izvan svešteničkog staleža, te rade i žive izolovano u novom stilu i bez svojih učenika koji su odlika ljudi Duha. Novi čovjek postaje dinamičan i jaka građanska ličnost unaprijed definisanih vrijednosti življenja. Moralisanje se odguruje u stranu u novom političkom svijetu i sve je podređeno cilju stjecanja i održavanja moći u građanskom društvu. Nikolo Makijaveli o tome prvi otvoreno priča, kao i u svojim djelima: Vladalac, Rasprave. Osnovno načelo nove građanske vlasti je očuvanje države i vlasti unutar zadatih granica, dok je čovječnost opet manje bitna u pravom smislu riječi. Moglo bi se reći da se novo društvo organizuje na čovječnijim načelima na način koji je ljudima i moguć u pogledu njihove trenutne zrelosti za to.

Politička ideja srednjeg vijeka je ideja 2 mača, crkve i carstva, kao suštinski nezavisnih vlasti. Crkva i država su različita društva. Zbog čovjekovog natprirodnog cilja crkva je nadređena državi u smislu vrijednosti i uzvišenosti. Države su postojale i prije crkve koja je osnovana u Hristovo ime i nakon Hrista. U srednjem vijeku papstvo i carstva su često u sporovima, vizantijski carevi su se mješali u doktrinu crkve, a zapadni više oko imovine u posjedima.

Zakon jeste ljudski zakon i zakonodavac u državi je uticajni dio građanstva koji se procjenjuje na osnovu broja i kvaliteta osoba, što ne znači većinu, ali taj dio mora legitimno predstavljati cijeli narod. Zbog praktičnih teškoća da mnoštvo sastavlja zakone primjereno je i korisno da se zakon povjeri komitetu ili komisiji koja predlaže zakon zakonodavcu (uticajnima u građanstvu). To su bile i ideje Marsilija od Padove koji odbacuje božansko porijeklo papinske države.

Sasvim drugačije poglede na sve to ima veliki engleski kancelar Tomas Mor, koji pravednije društvo vidi makar u sopstvenoj mašti, u djelu ,,Utopija", pa i cijeli vijek nakon njega, doduše manje idealno, italijanski duhovnjak Kampanela u ,,Gradu Sunca".

Renesansa je kao tornado u smijeru života, i crkvi zvaničnoj kao takva je bila neprijatelj. Mlada buržoazija je u to vrijeme imala probleme u crkvenoj moći koja joj je uskraćivala svjetovnu komociju, pa u sinergiji s njom se javljaju i nove progresivne snage društva. Nova kultura, nauka i umjetnost se prvo pojavljuju u gradovima sjeverne Italije, a crpe najviše snagu iz antičkog naslijeđa. U 14/15. vijeku (nakon gotskog radoblja u umjetnosti i arhitekturi) italijanski trgovci rade uveliko s Istokom preko Sredozemlja, te je i ova komunikacija, osim trgovački, i kulturno i duhovno vrlo značajna. Uz bogatvo novih sirovina i materijala za zanatstvo i proizvodnju, koja će ubrzo dobiti obrise kapitalističke, svila, staklo, pamuk i drugo, niču i nove građevine. Duhovna iskra je probuđena. Opticaj novca je značajan kao pokretač ovih dešavanja, bankarski poslovi su već uveliko razvijeni, te zvanično nastaju pojmovi ,,bankar" i ,,kredit". Najpoznatiji bankari su trgovačka porodica Mediči. Italija je tad bila izdjeljena u 5 zasebnih drža: Milano, Venecija, Firenca, Rim (papska oblast) i Napuljska kraljevina. Firenca je bila renesansnija od drugih, a njeni bankari su posuđivali novac mnogim evropskim, pa i engleskim kraljevima. Imala je Firenca već razvijenu proizvodnju tekstila, koja je nagovještavala skoru industrijsku budućnost Evrope, pojavu kapitalizma i radničke klase. Mnogi kmetovi su ostali besposleni na imanjima bivših zemljoiposjednika, i evo prilike da se zaposle na novi način. Međutim, radnici i sitne zanatlije već ustaju protiv pohlepnih bogataša koji nemaju takta prema običnom radnom čovjeku, što dobija i prve obrise klasne borbe u skoroj budućnosti. Medičijevi se tad izdižu iznad republike u želji da neograničeno vladaju državom. Crkva im je u tom smislu veliki rival, a narod, kao i obično, bivao je donji. Slikarstvo i vajarstvo kao zanat u vidu umjetnosti izdižu se u neslućene visine i kod bogatih i u crkvama, dok slobodna misao i filosofija mogu da opstanu i razvijaju se samo mimo znanja moćnika, izvan skolastičkog sistema obrazovanja. Jedan od velikih predstavnika ove epohe razvoja ljudskog društva je svestrani naučnik, izumilac i umjetnik Leonardo da Vinči. Nova kultura je dobila naziv Humanizam i Renesansa. Bankar Cosimo de' Medici je jedan od najbogatijih i najvećih mecena tog vremena, onih koji finansijski stoje iza naručene umjetnosti. Osim umjetnika on upošljava i prevodioce, a jedan od njih je  Fičini.

Rani humanizam nije imao pravu snagu jer ga je vodio dio buržoazije zarad ličnih interesa, kad se pričalo latinski da široke mase nemogu razumjeti. Već kada se preščo na narodni jezik Italijana započinje period Renesanse. Glavni žanrovi u književnosti oblikovani u renesansi su: lirika, ep, drama i roman (viteški, pastirski i pikarski). Veliki priliv novca uvećava tadašnje gradove i mijenja im lik, te stanovništvo u njima postaje sve brojnije. Mnoge predstave na ulicama su ismijavale tadašnje sveštenstvo, pohlepu i nebrigu prema ljudima, njihove isprazne ideale i drugo, sve da bi im se moć umanjila, ali se nije tražio potpun raskid s crkvom. Dakle, krajem srednjeg vijeka uskoro počinju i nova samostalna filosofska istraživanja, poput nekidašnje nauke u staroj Grčkoj. Dogma nije mogla tako dugo istrajati protiv života, a da ne bude povremeno i sa neke strane istinom dodirnuta. Dolazi do obnavljanja klasične književnosti i nauke 15/16. vijeka. Već dolazi i do novih proučavanja i prevođenja, a isplivavaju na površinu i originalna mišljenja Platona i Aristotela mimo crkvene uprave. Obnavljaju se i mnogi drugi filosofski pravci starog doba. Stupa na scenu i oživljavanje svih vrsta nauke s autorima: Piko od Mirandola, Agripa, Paracelzus, pronalazači novih svijetova poput Marka Pola i Kolumba, Kopernik stavlja Sunce u centar planetarnog sistema, Galileo Galilej (izjavio inkviziciji: Ipak se okreće), pojavljuju se veliki slikari, mnogi pjesnici i pisci, i drugi. Težnja mišljenja i duha da se oslobode od bilo kakvog autoriteta je bila velika, sve veća.

Filosofija Renesanse (fr. reanaissance = preporod, obnova) je bila najizdašnija u srednjem vijeku i kao prelazni period ulaska u novi vijek, period naučnog empirijskog (zasnovanog na dokazima) mišljenja. Ona je opozicija skolastici i daje do znanja da skolastika nije ni približno uzela od ljudskog istorijskog naslijeđa koliko je mogla i trebala uzeti. Čovjek na to, hoće se reći, prirodno pravo ima. Ovdje se prvenstveno misli na antičko doba filosofije, nauke i umjetnosti. Veliki početak buđenja su bili pjesnici, oni uvijek osjete prvi talas promjene koji stiže negdje iz svemira ili pak iz dubina ljudske duše. Značajni su naročito: Dante, Petrarka i Bokačo. Zatim imamo i učene ljude koji stižu u Rim iz Vizantije: Pleton, Besairon, Piko de Mirandola, i drugi. Uglavnom su znali grčki jezik i grčku filosofiju, takođe i hebrejski i arapski jezik, kao i dotične religije. U to vrijeme čovjek kao pojedinac je počeo više da se cijeni, posmatran je, ne više samo kao sredstvo za radnu eksploataciju, već i  mikrokosmički. U tom smislu čovjek upoznajući sebe upoznaje i spoljnu prirodu i cijeli kosmos, te se primiče Jednom (Bogu).

U Renesansi antička skeptička filosofija je našla istomišljenike. Skepsa (sumnja) je oduvijek predstavljala otpor protiv dogmatizma bilo koje vrste i u bilo koje vrijeme. Skepsa je oduvijek oponiranje nametnutom i neprikosnovenom idealu, kako na naučnom, tako i na praktičnom polju. U Renesansi je poznati skeptik Montenj, predstavnik individualizma.

Giordano Bruno kaže: I Bog je u prirodi, i On je njen sastavni dio. Ne postoje odvojeno priroda i Bog. Tako i čovjek. Mikrokosmos i makrokosmos, pojedinačno i opšte, konačno i beskonačno, u tom je Bruno najubjedljiviji. Nemoćni čovjek nije više u centru Svemira, već čovjek koji je periferija svojom spoznajom može dostići najvišu moć i postati sveprisutnost.

,,Čovjek je kovač svoje sreće” - deviza je Renesanse. Ovo je i svojevrstan ulaz novonastalim trgovcima u krugove takođe nove aristokratije.

Osim platonizma u njoj se obnavlja i epikurejska etika, stoicizam, Ciceronova eklektika, a najvažniji pokušaj je bio da se reafirmiše učenje Aristotela i usmjeri protiv skolastike. Bogate porodice su stajale iza toga, i u tom smislu ćemo spomeniti Averoesa.

Averoes - Ibn Rašid (1126-1198) je španski arapski filosof, poznat po svom velikom komentaru za Aristotela, i svojim autoritetom je vladao Padovskim univerzitetom. Struja Averoista poriču besmrtnost individualne duše u korist bezlične besmrtnosti, apored njih se javlja i struja Aleksandrista (po Aleksandru Afrodisiju) koji tvrde da je duša u svakom slučaju smrtna. Prema tome peripatetičare (sljedbenike Aristotelovog nauka) možemo podijeliti na Averoiste i Aleksandriste, koji poriču vjeru i promisao Božiju u ljudima. Problemi su se posmatrali kao filosofski i kao vjerski, iz dva ugla. Po nauci Aristotela se besmrtnost duše ne može dokazati, ali se mora priznati s gledišta vjere.Averoes i averoisti su integralni aristotelovci, s univerziteta u Parizu iz 13. vijeka.

Bonaventura, Ivan Fidanza (Italija, 1221-1274), franjevački teolog, svetac, srednjovjekovni mistik, kardinal, crkveni učitelj. Predaje u Parizu i razvija veliku djelatnost na literarnom polju, te izabran jednoglasno generalom franjevačkog reda. U 17 godina generalstva učestvuje u raznim poslovima reda i Crkve, putuje po Italiji, Francuskoj, Njemačkoj i Španiji, propovijeda, piše značajna djela, bori se protiv averoista, itd

Roger Bacon (1214–1294), iako vremenski pripada ranijem srednjem vijeku, ali duhom svoje filosofije je u Renesansi. On je engleski franjevac, teolog i filosof, naučnik empiričar, astronom, astrolog, filolog, matematičar, i drugo. Nazivan je čudesnim doktorom (doctor mirabilis). On uvodi posmatranje i eksperiment kao provjeru autoriteta. Pažnju treba usmjeriti na prirodu, ne na knjige. Bio je 20 godina po manastirskim tamnicama. Tragao je za porijeklom zabluda u našem znanju. Smatrao je da neznanje ima 4 uzroka: nepodesan autoritet, običaj, mnjenje neobrazovane mase i skrivanje neznanja pod maskom lažne mudrosti. Roger Bacon je pronašao puščani prah, ogledala, teleskope. Bekonovsko unaprijeđenje nauke je ogromno, Roger Bacon je kao kaluđer bio bliži vječnosti, dok je Francis Bacon, kasnije, bio bolji kao pisac. Po Rogeru Baconu filosofija se kruniše filosofijom morala, osim praktičnog iskustva postoji i duhovno iskustvo za koje je potrebna Božija milost.

Meister Eckhart (1260-1327) je autentični osnivač njemačke mistike i najveći domet iste. Rođen je u plemićkoj porodici, kao i mnogi učeni ljudi starog doba, ne svi, i kao dominikanac bio visoki crkveni službenik, kao i profesor u Parizu. Osumnjičen je kao i mnogi slični njemu, te osuđen za jeres. Na putu prema papinstvu da razjasni svoju situaciju umro je. Imao je velike zasluge za razvoj njemačkog filosofskog jezika. Najpoznatiji mu je spis: ,,Knjiga božanske utjehe". Religiozni je mislilac koji se obilato služi umom, što nije bilo popularno, ni u vlasti ni među ubijeđenim narodom. On kaže da je čovjek izuzetno biće koje zauzima izuzetan položaj u svijetu stvorenja. Istina za kojom uporno tragaju filosofi i teolozi počiva u stvari u dubinama ljudskog bića, u njegovoj duši, te je svako za sebe mora pronaći. U njoj su sva iskustva i osnove svih saznanja, kako onih o čovjeku, tako i onih o svijetu i o Bogu. Duša je božanskog porijekla i karaktera, ona je najbolje što se čovjeku moglo desiti, i najsavršenija je u stvarnom svijetu. Ipak, čovjek je uvijek drugim stvarima zauzet. Suština duše je jednostavna i vatrena, životna je i Ekhart je naziva iskrom, te je vidi u 2 (dva) sloja: donji sloj (čula, razum i požuda); i gornji sloj, viši i plemenitiji (Saznanje, Um i Volja). Donji sloj treba da je u svrsi gonjeg, višeg sloja duše, a nikako sam sebi ili egu da služi. Donji sloj je đavolski i veže za dno, a gornji je božanski i vodi ka Bogu. Sve što je vremensko jeste prolazno i jeste porok. Od svih moći duše Ekhart najviše cijeni Um i Volju. Kad je umno, a ne razumno, i kad se pored toga ima i volja. A onaj ko ima više volje taj ima više i ljubavi, znači, bez volje nema ljubavi, ničeg. I tek u sprezi s Umom volja i ljubav su moćni, jer Um je suština i božanski element. Na sliku Boga čovjek se ostvaruje, samo unutrašnjom spoznajom i preobražavajućom snagom Uma, tim unutrašnjim stapanjem Duše i Boga, ne spoljnim vrlinama koje praktikuje u svakodnevnom životu. Čistoća j unutrašnja i podrazumijeva spoljnu urednost. Bog nije samo u čovjeku, već je u svemu, ali čovjek može to i osjetiti, osvjestiti.  Ekhart je najveći predstavnik spekulativnog misticizma, koji ima otpor prema objektivnom mišljenju, logičkom i apstrktnom metafizičkom proučavanju, te kod njih je bitna samo jedna stvar - spasenje kroz jedinstvo s Bogom. Težište je na božanskoj milosti, osjećaj je bitan uz što manje čvrstih definicija, gdje: Bog jeste a stvorenja nisu; Sva stvorenja su Bog i sva stvorenja nisu ništa; Bog je u svim stvarima i izvan njih je. Bog nije iščekivao trenutak kad će da stvori svijet, Bog stvara u sebi i kod Njega vrijeme ne postoji, On je prvo i posljednje, jedan tren, On stvara u vječnosti a da stvoreno i nije vječno. Kao što vatra mijenja drvo u sebe tako se i mi utapamo u Bogu, kao što hrana koju jedemo postaje jedno s našom prirodom, kao hljeb što postaje tijelo i vino što postaje krv kad ga popijemo. Osuđen je kao jeretik. Riječi: ,,Ima nešto nestvoreno u duši" su ga dovele u nevolju. Ekhart, filosof-teolog, je bio poput drugih mističkih pisaca koji uči o ,,iskri" i o temelju duše. U sebi čovjek pronalazi Boga i srce svoje treba usmjeriti ka unutra da bi um i volja valjano funkcionisali. Tako se ide Bogu ili od Boga. Stvorenja jesu Bog zato što su u Bogu, ali Ekhart ne brka pojedinačna stvorenja s samim Bogom. Ekhart je, dakle, prvi najznačajniji filosof Njemačke, koji je pripremio teren za velikog Hegela. Od učenika mu je najpoznatiji Suzo (1300-1365). Meister Eckhart je proglašen jeretikom, jer za postojeću crkvu mistik je podjednako opasan, opasniji nego slobodni mislilac.

Ramon Llull (1232-1315), rođen  na putu od Tunisa do Mallorce, pisac i filosof. katalonski pisac, filosof, teolog i mistik. Smatra se tvorcem katalonske proze i pjesništva, nazvan i doctor illuminatus, jer je u duhovnosti isticao prosvjetljenje. Pripisuje mu se mnoštvo knjiga i rukopisa o alhemiji, većinom i apokrifnih spisa  pisanih od njegovih učenika nakon Učiteljeve smrti. Najznačajnija poznata djela su: ,,Oporuka" (Testamentum), ,,Dodatak oporuci" (Codicillus), ,,Eksperimenti" (Experimenta), ,,O tajnama prirode" (De secretis naturae), ,,Zlatotvorno umijeće" (Ars aurifera), itd.

Duns Scotus (1266-1308) je koristio metode dokazivanja putem teza i antiteza. Osporavao je učenje T. Akvinskog i bio za obnovu učenja A. Avgustina. On ne vidi nikakvo jedinstvo istine razuma i vjere. Osim sfere nužnosti postoji i sfera slobode o kojoj filosofija ništa ne govori, to je sfera vjere koja nije predmet razuma već predmet slobodne volje. Sami odlučujemo da li ćemo vjerovati u Boga ili ne, pa se istine rimo-katoličke crkve vežu samo za nju samu koja se na to odlučila, ali ne i za ostale slobodne ljude. Dun Scotus naglašava i izvodi dokaze o nužnosti natprirodnog otkrovenja nasuprot čistoj svjetlosti uma, a i sam svojom pojavom mladog čovjeka što okuplja preko 30.000 slušalaca dokaz je tome. Umire od kapi nakon što stiže u Pariz, a kažu, živ je sahranjen. O njemu je rečeno: On je tako usavršio filosofiju da je sam mogao biti njen pronalazač, vjerske je misterije tako poznavao da skoro u njih nije ni vjerovao: za tajne proviđenja znao je tako kao da ih je prozreo: za osobine anđela znao je kao da je sam bio anđeo; u tokunekoliko godina toliko je napisao da sve to jedan čovjek jedva može pročitati a da sve to i razumije, jedva da je iko u stanju. Zastupao je princip individuacije, a opšte je shvatao samo formalnim. Bio je vrhunac skolastičkog doba filosofije.

Marsiglio Mainardino (1275-1342) svojim idejama utiče na život italijanskih republika. Vladar treba da poštuje norme zakonodavca i usmjerava zajednicu, primjenjuje i ostvaruje zakone putem izvršne vlasti koja ne mora biti nužno u rukama jednog čovjeka. Sve druge vlasti (sudske, izvršne) su potčinjene vladaru, ali tako da ako vladar prekorači zakone ili ozbiljno inevjeri svoju dužnost, treba biti opomenut od zakonodavca ili uklonjen s dužnosti. Marsilio ne voli tiraniju i insistira na izborima za izvršnu vlast. U njegovom razmatranju države se kaže da koncentracija izvršne i sudske vlasti u rukama vladara treba onemogućiti crkvu da se poziva na prirodnu osnovanost svojih pretjeranih zahtijeva. Njega smatraju averoistom. Veliki je istorijski značaj njegovog djela ,,Defensor pacis”.

U 15. vijeku metafizika nije odbačena već ustupa mjesto logici.

Ockham William (1300-1350) je predavao na Oksfordu i optuživan za jeres. Naglašavao je da Hrist i njegovi učenici nisu imali imovinu, kako je imaju današnji predstavnici njihovi. Umro je u progonstvu na dvoru kralja Ludviga Bavarskog. Osnovao je nominalistički (lat. nomina = imena, nazivi) pristup univerzalijama da realno postoje samo pojedinačne stvari u kojima nema ničeg opšteg. Pojmovi su subjektivni, u njima nema objektivnog. Racionalno ili razumsko objašnjenje ne trpi pretjerane komplikacije: ,,Postojeće, osim ako nije nužno, ne treba umnožavati." Ockham je bio pod uticajem logičara koji su naglašavali značaj dijalektike kao vještine nad vještinama, nauke nad naukama, što otvara put saznanju i načela svih metoda. Okam govori o intelektualnoj intuiciji i pojedinačne stvari ne veže za čulnost i materijalno, za razliku od Aristotela koji naglašava u prvom redu čulno. Po Okamu Bog u nama proizvodi intuitivno saznanje nečeg što nije očigledno. Međutim, čitavo znanje postojećeg i očiglednog svijeta Okam zasniva na iskustvu. On prihvata Aristotelovu tvrdnju da je biće predmet metafizike. On ističe božansku moć koja se ne može filosofski dokazati. U čovjeku je umska i čulna duša koje se razlikuju. Podsticao je na moralnost kojoj je norma ispravan razum i savjest. Ljudsko biće kao slobodno stvoreno biće koje u potpunosti zavisi od Boga. Moralno je obavezno da prilagodi svoju volju božanskoj u smislu onog što Bog naređuje ili zabranjuje. Bog može da naredi ili zabrani bilo koji čin pod uslovom da u tome nema protivrječnosti. Čovjek može da ne zna šta je Bog odredio pa se treba povinovati inom što vjeruje da je božansko naređenje. Suprotno od toga znači griješiti. Po njemu politička vlast se ne može izvesti iz duhovne moći. Pokušao je definisati odnos crkve i države. Kritikovao je papske proglase kao jeretičke, a vatrene rasprave piše uzdržano i bezlično. Pravo na privatnu svojinu je prirodno pravo čovjeka kakvo hoće Bog. Tog prava čovjek može biti lišen samo u krivici ili zbog nekog drugog razumnog razloga. On razlikuje duhovnu i svjetovnu vlast. U okamističkom pokretu nisu svi bili Okamovi učenici, i Okam je samo najuticajniji od njih kao mislilac i pisac. Neko koristi i izraz nominalisti. Intuicija i empirizam kod nominalista daće podstreke naučnom pokretu Renesanse, kao dovoljan uzrok.

John Wycliffe (1320-1384) je svjetovni sveštenik Engleske i za primjer drugim sveštenicima Evrope tog doba koji su ogrezli u materijalnost, pohlepu, blud. On napušta Okamov nominalizam, i papu proglašava antikristom. Napisao je englesku verziju Vulgate (prevod Biblije). On osniva red siromašnih sveštenika, kao putujući propovjednici za pomoć siromašnima. Javno žigoše učenje o pretvaranju hljeba i vina u tijelo i krv Isusovu, kao što će to kasnije tvrditi i reformatori. U Češkoj njegovo učenje nadahnjuje husitski (Jan Hus) pokret koji se održao do reformacije.

Frančesko Petrarka (1304-1374), renesansni pjesnik, kroz individualizam Renesanse naglašava da se plemenitost ne stiče naslijeđem već ličnim zaslugama i da se dostojanstvo ne gubi čovjekovim ,,niskim" porijeklom, izjavljuje. Pisao je pjesme na latinskom, a kasnije i na narodnom italijanskom jeziku. On pjeva himne prirodi, ali poziva i na jedinstvo u zemlji. Na raspravi ,,O plemenitosti" njemu se pridružuje Bračolini: ,,Slava i plemenitost se mjere sopstvenim zaslugama, a ne tuđim ... i šta se nas tiče ono što se desilo mnogo vijekova ranije, bez ikakvog našeg učešća."

Dante Alighieri (1265-1321), je talijanski pjesnik iz Firence u kojoj su političke prilike tad bile katastrofalne, jer se vladajuća stranka podijelila u dvije struje: Bijeli i Crni, gdje su se Bijeli više zalagali za ustav i građanska prava a Crni, uglavnom bogati i vlastela, davali podršku papi, koji je nastojao zaustaviti demokratske procese. Vrhunac sukoba dovodi do krvavog sukoba predstavnika ove dvije struje. Dante tad odlazi na diplomatsku službu i po povratku biva izabran za jednog od šest gradskih priora, te kao pristaša Bijelih, on s drugim priorima uspostavlja mjere protiv papine dominacije u gradu i kažnjava vođe obje struje te dopušta odbjeglim Bijelim povratak u Firencu. Tad papa šalje francuskog princa Karla III s trupama u Firencu koji vraća Crne na vlast, a Dante biva prognan. Odbija prihvatiti ponižavajuće uslove povratka, i sve se više udaljava od ranijih pristaša i istomišljenika, postajući sve više ‚‚svoja sopstvena stranka". Predavao je u progonstvu retoriku, a godinu dana pred smrt održava u Veroni na latinskom predavanje Rasprava o vodi i zemlji. Firenca, koja ga je doživotno prognala i osudila na lomaču, pedesetak godina nakon njegove smrti poziva drugog velikog pisca, Boccaccia, da drži javna predavanja o značenju Danteove ‚‚Komedije", koja se u početku nazivala samo ‚‚Commedia" da bi ju sam Boccaccio kasnije nazvao božanstvenom. Ovo remek-djelo zapadne civilizacije i kulture prvi je put štampano pod nazivom La Divina Commedia 1555. godine. O potrebi da se u raznolikostima 14 talijanskih narječja pronađe ono što je zajedničko, takav lingvistički tip koji bi harmonizovao sve ono što je dotad bilo regionalno, jedinstven narodni jezik da postupno dođe na mjesto latinskog, izjasnio se u latinskom spisu ‚‚O umijeću govorenja" na narodnom jeziku. U latinskom traktatu Monarhija (lat. De Monarchia) Dante se zalaže za monarhistički oblik političkog uređenja, ističući uzajamnu nezavisnost i ravnopravnost Carstva i Crkve.

Bokačo Đovani (1313-1375) je bio oštriji u svom Dekameron gdje ismijava potkupljivo, halapljivo, lažljivo, razvartno i licemjerno sveštenstvo koje na pogrešan način propagira odricanje od svijeta, a da se i sami toga ne pridržavaju. On kritikuje i parazitsko plemstvo, te staje u odbranu republike od neodgovornih i slavi puni život građanina.

Muzički procvat u zapadnoj Evropi donijele su orgulje u crkvenoj službi, ali i pojava trubadura i truvera – putujućih muzikanata koji su se prvo javili u sjevernoj Francuskoj (Flandriji), području današnje Belgije. Trubaduri su putovali Evropom i zabavljali svijet, budili. Postojala je i Bizantska muzika koja je najezdom turaka preseljena na zapad i doprinijela Renesansi. Pojava inkvizicije i crkvena kontrola spriječilo je širenje trubadura, kao tjelesna muzika proganjana i zabranjivana. Ono što je preživjelo, crkvena je muzika u kojoj se pojavljuju prvi stvarni kompozitori. Muzikanti s područja Flandrije proširuju muziku na područje Italije, a nadalje klasična muzika se širi na Francusku i područje današnje Njemačke. Klasična muzika bila je osnovni zamajac ukupne Renesanse i sveukupnog razvoja zapadnog društva onda i danas. Francuski dvor, Bečki dvor, Njemački carevi i sva zapadna carstva uzdigli su se upravo zahvaljujući njoj. Kompozitori su bili veoma traženi i od svjetovne vlasti i od crkve. Svjetovna tematika nakon Renesansne počela se značajno javljati u baroku, kroz klasicizam i romantizam, dok sakralna (sveta) muzika blijedi. Klasična muzika je kao antiteza popularne (zabavne) i narodne (tradicionalne) muzike.

Pleton (1355-1450) je Grk koj dolazi u Italiju i dodatno podržava buđenje helinističke kulture, braneći Platona i kritikujući Aristotela. Uskoro se u Firenci osniva i nova platonska akademija. Georgios Gemistos Plethon, u Italiji je bio poznat i slavan, ali je takođe bio i predmet kontraverzi. Za njegovo ime se vezivao pokušaj oživljavanja paganske religije što je od strane modernih naučnika stavljeno pod znak pitanja. Imao je neograničeno poverenje u Platona, kao i u neoplatoniste Proklusa i Porfirija, a platonizam kao misao je smatrao kulminirajućom tačkom filosofske tradicije koja svoje porijeklo vodi od Zaratustre, Orfeja i Hermesa  Trismegistosa, te samih početaka ljudske mudrosti. Pleton u početku nije stekao puno sljedbenika, ali je imao jednog vrlo važnog prijatelja, Kozima de' Medičija. Kroz mnoge razgovore koje su ova dvojica vodili bila je učvršćena Kozimova odluka da Firencu načini centrom nove Platonske škole.

Nikola Kuzanski (1401-1464) je jedan od naprednijih filosofa prirode tog doba, koji naglašava principe matematike u svemu postojećem.Nikola Kuzanski, germanski pravnik, a potom teolog počinje posjećivati italijansku sredinu. Nije mu se dopala krutost života gdje god je bio. Napisao je: Idiot, De pace fidei, De visione Dei, Igra loptom,  De ludo globi (Dijalog o igri). Granica se može prevazići uz pomoć fantazije, a ,,čista igra" je igra bez pobjednika i pobjeđenih i ona je model pomoću kojeg se mogu tumačiti mišljenje i umjetnost. Nešto je nagnalo velikog mislioca, uglednog kardinala, da pred kraj života piše dijalog o igri. Junak Tezej odmotava klupko koje mu je dala Arijadna ulazeći u lavirint da se, kad ubije čudovište, može vratiti kroz zamršene hodnike, i kad se klupko odmota u području smrti, s niti u ruci on se vraća namotavajući istu Arijadninu nit opet u klupko. I pored pobjede nad čudovištem, sa izgubljenom niti bi brzo i smrt došla po pobjednika, međutim, lopta je u ruci, život, čudovište ubijeno. Igra je dio svijeta, a lopta po sebi i nije bitna. U igri loptom Nikola Kuzanski daje svoje tumačenje svijeta. I Platon je  ljudski život vidio kao igru a ljude kao igračke bogova, i igra čovjeka ne unižava, čineći ga prezrenim bićem već nasuprot tome - bićem dostojnim uvažavanja od strane bogova.  Na prvi pogled je igra neobavezna, a u suštini je sudbonosna. Igra je sadržana u prinošenju žrtava, pjevanju i plesu koji imaju za cilj da umilostive bogove i odbiju neprijatelje, kaže Platon, što jasno ukazuje na njen ritualni karakter. Ljudi igraju kako zbog igre same, tako i da bi razumjeli svijet. Kuzanski smatra da čovjek svoj život treba da provodi u igri i tako ukazuje i na kasniju Šilerovu tezu o igračkoj suštini čovjeka, kako je čovjek čovjek tek u igri i samo onda čovjek kada se igra. Čovek nije potpuno determinisan, ne funkcioniše samo kao dio nekog mehanizma i upravo igra prevazilazi ograničenja koja nameće nužnost, pa ko se igra hoće da bude slobodan i stvaralački se odnosi naspram svijeta kroz potvrđivanje sopstvene slobode i izlazi iz svijeta ograničenosti. Igra je takvo ljudsko djelo kojim čovjek prevazilazi sva druga živa bića našeg svijeta. Po riječima Kuzanskog životinjama nedostaje sposobnost za tu slobodu koju ima čovjek. Životinje rade ono što moraju, na što ih nagoni priroda i sve rade isto, što se može i predvidjeti, dok čovjek u igri može da mijenja, estetizira. Za igru je neophodna sloboda. Čovjek je, kaže Kuzanski, mali svijet ali istovremeno i dio velikog, jer samo tako moguće je da cjelina svijetli u svim svojim dijelovima; odsjaj univerzuma nalazi se u svakom njegovom dijelu zato što sve stoji u određenom odnosu i u odnosu spram cjeline; ali, odsjaj svijeta je u čovjeku veći nego u drugim dijelovima sveta. Univerzum je jedan dok je pojedinačnih svjetova mnogo; zato, mnogi pojedinci nose u sebi oblik (species) i lik jednog savršenog univerzuma; u tako raznovrsnom mnoštvu bezbrojnih malih svjetova, koji jedan drugog smjenjuju, pa se univerzum razvija ka najvišem savršenstvu. Univerzum je jedno, jedinstveno i jedino, najveće carstvo a čovjek malo carstvo unutar tog sveta, ali, ipak carstvo; i za jedno i za drugo carstvo, i za čovjeka i za univerzum simbol je lopta a igra loptom način egzistencije, zato što ona odražava sferu svijeta koja je nevidljiva ali istovremeno najsavršenija, poput pitagorejskog viđenja cjeline svijeta koja je umna i okrugla. Među čvrstim tijelima najsavršenija je lopta, a među geometrijskim likovima krug. Nije stvar u tome što je lopta najjednostavnije i najsavršenije tijelo, već prije svega u tome što ona simblizuje kosmičku igru i što je izraz jedinstva stvari, cjeline, izraz poretka svijeta. Najstarije igre loptom podražavaju pobJedničko kretanje Sunca i njegovu pobjedu nad demonima tame. Vidljiva lopta je samo lik nevidljive lopte koja postoji u umu majstora kreatora. Kuzanski kaže da lopta za čovjeka treba biti neokrugla, s udubljenjima i ispupčenjima, jer samo Božja igra je s idealno okruglom loptom. Čovjek ne može da predvidi tačno putanju svoje lopte, kao Bog. Nesavršen, čovjek je nepredvidljiv, nepredvidljiv je i rezultat njegovog stvaranja. Može se predvidjeti da će pri jačem izbačaju linija kretanja lopte biti pravija a pri slabijem krivlja; tokom samog kretanja, linija će u početku biti pravija a kako sila slabi zakrivljenija. Krajnji cilj svega spoljašnjeg je ono unutrašnje, ono u unutrašnjosti a da bi se to razumjelo, treba obratiti pažnju na samu simboliku. Kod Kuzanskog igra ima 10 krugova, gdje se postepeno osvjetljavaju jedan po jedan, i deseti krug je krug svih moći do kojeg se stiže svjetlom duhovna uma. Put je duše ili duha. Lopta u igri Kuzanskog je nesavršena, baš kao i čovjek koji igra. Čovjek se kao igrač gubi u svojoj tvorevini, ali, to gubljenje je svjesno gubljenje, ni jednog časa on ne gubi svijest o toj podvojenosti, o dva svijeta u kojima se istovremeno nalazi. Igra je život. U igri, kaže Plotin, ozbiljan je samo onaj ko ne zna šta je ozbiljnost, onaj ko je samo igračka u igri. Da je čovjek možda nešto više od puke igračke u rukama bogova reće se tek u vrijeme nakon Rene Dekarta. Igra bi mogla biti i ozbiljna, prije svega zbog imaginarnog stvaranja koje se u njoj odigrava, odnosno zbog nekog dubokog smisla koji u njoj otkrivamo. Svet je samo sveta božija igra a svaka igra, igra je sa životom. Lopta je postojala u umu i sama lopta-arhetip jeste zapravo sam um.  Kuzanski promišlja razliku i srodnost božanskog i ljudskoga stvaranja, umom na božjoj a srcem na čovekovoj strani, pokazuje veličinu čovjeka kakva izrasta iz njegove nesavršenosti. Pravo stvaranje moguće je samo na tlu neodređenosti a paradoks savršenstva je sadržan u tome da je savršenstvo moguće samo dok je moguće usavršavanje nesavršenog. Tek nesavršena lopta može ukazati na prednosti ali još više na ,,mane" savršene lopte, mane kao Božji nedostatak. Vidljiva proračunljivost vodi u svijet čistog determinizma u kome čovjek više ne nalazi mjesta, i tek u svijetu slobode, u svijetu nepredvidljivosti i neodređenosti moguć je život i to nam otkriva ova meditacija o lopti. Bog se nalazi u savršenom krugu, u lopti iz koje istupa samo njegova lijeva ruka sa šestarom, u slici pjesnika Vilijema Blejka. Kuzanski jasno upozorava da što više mi uticali na loptu ne znači da će ona doći i bliže cilju. Njeno kretanje, iako nama podstaknuto, razvija se iz samog sebe, a lopta se kreće iz svoje slobode. Kuzanski je u svjetovnim odnosima imao oštru riječ i bio je s grupom teologa bazelskog koncila za umanjenje uticaja papinstva. Jasno je rekao da su Bog i Univerzum isto, jer oba su beskonačni. Optužen je za panteizam i leži neke godine u zatvoru. Kasnije, ipak, radikalno mijenja mišljenje i biva izabran za biskupa, za kardinala i poslije za generalnog vikara (lat. vicarius = zamjenik, namjesnik) papske države. Od tada je i vjerni papski sluga što mu donosi nezvaničnu titulu prvog ,,preletača" u istoriji filosofije. Jednom nogom je u teologiji, drugom u metafizici, a sebe definiše kao neznalicu.

Besarion (1395-1472) Bazilije, Vasilije Visarion je kardinal katoličke crkve i latinski patrijarh Carigrada koji je u Italiji jedan od tvoraca Renesanse. Sa Besarionovim radom konačno je Platon zauzeo prvo mjesto u odnosu na Aristotela. Pogrešno je nazivan i Ivan ili Jovan, jedan od najpoznatijih vizantijskih humanista u Italiji, koji je dao snažan podstrek ponovnom izučavanju antičke književnosti, posebno grčke, u zapadnoj Evropi 15. vijeka. Bio je veliki pobornik unije sa zapadnom crkvom. Treba istaći i njegov prevod Aristotelove Metafizike na latinski jezik. Visarion je imao najveću zbirku grčkih rukopisa onoga vremena (482 kodeksa), koje je zaveštao crkvi sv. Marka u Veneciji.

Lorenco Vala (1407-1457) udara na skolastičare i one koji nekritički uzimaju naslijeđe antičko. Išao je protiv Biblije i veličao epikurejstvo. Razgolitio je poznatu i famoznu ,,Konstantinovu darovnicu" na kojoj je Rim zasnivao svoje pretenzije na svjetovnu vlast, kao falsifikat. Njegovo filosofsko stanovište je da su priroda i Bog Jedno - panteizam. Lorenco Vala kaže da je priroda samo ispoljavanje Boga na Zemlji i time epikurejski paganizam hoće pretvoriti u pozitivno hrišćanstvo.

Piko de la Mirandola (1463-1494) je značajan humanist tog vremena, pisac, filosof, umjetnik. Još kao desetogodišnjak je zadivio ljude svojim pjesničkim i govorničkim darom. Iz kneževske je porodice i sav se dao na stjecanje znanja. Znao je grčki, starohebrejski, arapski i haldejsk jezik. Proganjali su ga španski inkvizitori koj su toliko znanje smatrali samo đavolskom zaslugom. Iznio je 900 teza o svemu što je spoznajno, predlažući da ih brani na kongresu naučnika koji će sam finansirati. Papa je branio. Radio je kao profesor i ostavio nedovršeno djelo ,,O slaganju Platona i Aristotela". U njegovom učenju se na originalan način isprepliću neoplatonizam i magija s kabalom i hrišćanstvom. Vodilja u nauci mu je spoznaja prirode i oslobođenje čovjeka kao bića: ,,Mi ćemo vječno živjeti, ne u školama gdje se ljudi bave izmišljanjem novih riječi, već u svijetu mudraca, gdje se rasuđuje o suštini božanskih i ljudskih stvari. Ko dublje uđe u to pitanje shvatiće da je i kod varvara um bio u srcu, a ne na jeziku." Iza njegove, ne svima razumljive, simbolike su vrlo dragocjene misli. I još kaže da kompletna priroda utiče na čovjeka, ne samo zvijezde.Piko de Mirandola jedanput pročita stranicu na latinskom i ponovi je bez greške, a tako i unazad. Izučava pravo i književnost, filosofiju i grčki. On uzdiže čovjeka kao polubožansko i poluživotinjsko biće. Proglašen, kao i mnogi, za jeretika. Kaže: Na poeziji i na filosofiji istovremeno se izlaže opasnosti da se nikad ne postane ni pjesnik ni filosof. Tako i piše djelo - Ako čovjek sjedi na dva sedla. Prema njegovim rječima svako od nas u sebi ima po jednog anđela i jednog đavola koji se neprestano svađaju, a naša slobodna volja odlučuje koga ćemo poslušati. Umire s 31 godinu i vjerovatno otrovan.

Rodolphus Agricola (pravo ime: Roelof Huysman, 1444-1485) je holandski renesansni humanist, filosof, filolog, diplomata, pedagog, slikar i muzičar. Protivnik je skolastike i predstavnik renesansnog duha. Njegova logika je humanističkog karaktera. Pisao je: O dijalektičkom iznalaženju; O ustroju studija.

Marsilio Fičini (1433-1499), filosof, dvoranin i čarobnjak na dvoru Medičijevih. koji prevodi Platonova djela sa grčkog jezika. Ovaj zadatak se hitno prekida kad se pojavljuje nešto još bitnije, a to je zbirka od 14 rukopisa ,,Corpus hermeticum". Vjerovalo se da je rukopis iz starozavjetnih vremena od grčkog autora Hermesa Trismegistosa (Triput Velikog Hermesa), autora i Smaragdnih tablica i drugih spisa, za kojeg smatraju neki da nije bio nikakva ličnost već da je to djelo ezoterijske grupe anonimnih autora, nosioca učenja drevnog Egipta i ezoterijske mudrosti antike. Grci poistovjećuju svog boga Hermesa sa egipatskim Totom (rimski Merkur - glasnik Boga), nebeskim utemeljiteljem magije, izumiocem pisma i čuvarom tajnih znanja, te zaštitnikom astrologije i alhemije. Mnogi arapski prevodi ranijih hermetičkih tekstova te mnoga izvorno arapska djela pripisivana su Hermesu, kojeg su smatrali prvim učiteljem nauke i filosofije, a Hermetičku misao, pa i alhemiju prihvatili su sufijski učitelji. Medičijeva biblioteka je osnovana 1444. godine i bila najveća u to doba hermetičko-hrišćanska biblioteka. Monah Leonardo de Pistoja je iz Makedonije donio ovaj rukopis za Kozima, gdje Hermes kaže - pronaći Put koji vodi gore. Može se reći da su ovo bili rani gnostički spisi što oživljavaju okultizam (tajnu nauku simbola) u Renesansi. Svemu tome doprinosi i Piko de Mirandola koji korijene hrišćanstva vidi u hebrejskoj tajnoj nauci Kabali.

Erazmo Roterdamski (1467-1536) se pojavio kao svetionik znanja tog doba. Pisao je na latinskom i živio svugdje po Evropi. Malo ko je imao čast da bude u prepisci sa ovim genijem, a zvali su ga i ,,prorokom Evrope". Družio se sa kraljevima, sveštenicima i drugim moćnicima, a kažu da je znao za kompromis. Struka mu je filologija i proučavanje antičkih jezika. Napadao je feudalizam, lažni moral plemstva, te neograničenu vlast skolastike i crkvenih dogmi. Njegovo najveće djelo je ,,Pohvala gluposti" u kojem piše o toj neslavnoj društvenoj stvarnosti. Govorio je kako niko na svijetu ne živi tako ugodno kao rimski papa, kako kupuju položaje pa ga brane mačem i lažima. Ismijava i njihove filosofe skolastičare, ali nije vjerovao u silu, već da se postupnim osvješćivanjem poprave stvari. Nije se stopio s protestantima ali im je njegova misao i snaga bila od velike koristi. Erazmo Roterdamski mnogo putuje i dobar je s Tomasom Morom, oba su monasi i neprijatelji zvanične religije. Za razliku od Lutera on ukazuje na ljudsku odgovornost, a ne samo predodređenost. Knjigu ,,Pohvala ludosti" kaže posvećuje prijatelju Moru jer na grčkom moros znači lud. Na konju putuje preko Alpa. Glavna junakinja njegove knjige je Ludost, lijepa gospođa koja govori čitaocima da sve što u životu vrijedi proživjeti je djelo upravo nje, Ludosti. Pa tako ona i nabraja svoje mnoge zasluge: Rođeni smo zahvaljujući njoj; I ono čime život začinjemo je skriveno, ludo i kad spominjemo ili otkrivamo ne možemo a da se ne sablaznemo i ludo nasmijemo ili tog trena poludimo; Muzika nastaje zahvaljujući baš njoj, u nekom zanosu; I umjetnost, itd. Sve najljepše je mimo razuma, kad se srce slijedi. Napisao je: Poslovice, Obrazovanje hrišćanskog vladara ,... Kome se povjerava kormilo broda već onom koji zna i može upravljati, a ne lijepom ni plemenitom po rodu. Erazmo Roterdamski postavlja pitanja: Da li je u Hristu moglo postojati više Sinova Boga? Da li se Bog mogao zamisliti i kao žena? Da li Bog može ući u đavola? Da li je Bog mogao da se pojavi u obliku magarca ili u obliku bundeve? Skolastika varvarski shvata božanske stvari pa ih dovodi pod čulne odredbe i samo veliki mislioci to razotkrivaju u pozitivnom smislu, naravno, sebe izlažući pritom opasnosti. Hrišćani su unizili svoju duhovnu ideju, koja izvorno i nije njihova, ali i jeste. Jer ono što je svjetovno mora imati dostojanstvo i autoritet božanskog. Crkva drži vlast zavođenjem, poput bludnice, lažju i silom, iluzijom, prepadanjem. Ko krene na crkvu, kakva god da je ona, taj ili ta zaslužuje smrt po službenim aršinima. Vjernici nisu tazumjeli sebe, gledali su i gledaju samo van, ponizni pred tamnim dijelom dualne prirode u Jednom sa svjetlom, ali nevideći svijetlo. Na sreću svjetovnost biva katkad i uzdignuta iz blata nesvjesnosti, klonulosti. U tom smislu suprotnosti su umanjene, ali se vještački generišu druge. Ali, duh će ponovo naći put da se oslobodi iz boce, eksplodiraju umjetnosti i nauka kao poznavanje stvarnog, koliko god ono u startu djelovalo nestvarnim.

Tomas Mor (1478-1535) engleski humanist, advokat i državnik. Kao kraljev službenik na dvoru bio je zadužen da piše napade na Martina Lutera, osnivača protestantizma. Ubrzo se i sukobio s engleskim kraljem (Henri VIII) i protivio se zakonu kojim kralj dobija vlast nad crkvom u Engleskoj da bi oženio dvorsku damu Anu Bolen. Odbio mu je položiti zakletvu kao vrhovnom poglavaru crkve, te je optužen zbog izdaje i smaknut. Pogubljen je 6. jula 1535. godine i sahranjen u kraljevskoj kapeli Sveti Petar u lancima, a četiri vijeka kasnije, 1935. g. Katolička crkva ga je proglasila svecem. Kao vrhovni sudija, Mor se dao na dva osnovna zadatka: oblikovanje i unaprjeđivanje sudskog sistema, te otkrivanje i sankcionisanje postupaka koje je smatrao opasnim po državu i crkvu. Njegove reforme su bile toliko temeljne i sveobuhvatne da ih mnogi porede sa Kromvelovim reformama iz 1530-ih godina. Na ovoj poziciji Mor je proveo 31 mesec. Pisao je djela na engleskom i latinskom jeziku, a najpoznatije mu je djelo Utopija, u kojemu kritikuje društvene prilike u Engleskoj i suprotstavlja im viziju o idealnoj zajednici na zamišljenom ostrvu Utopiji. Pored velikog zalaganja u izučavanju prava, Mor nastavlja se bavi i književnošću, jezikom, filosofijom i teologijom. Erazmo Roterdamski, prijatelj, posvetio mu je svoje djelo ,,Pohvala ludosti". Korijen zla vidi u privatnoj svojini. On i Kampanela su vidjeli više od ostalih u nadolazećem vremenu, kao da su i sami predosjećali nadolazeće društvene promjene. Tomas Mor je prvi lord u istoriji filosofije, rođen u Londonu, a Erazmo mu je učitelj. On ima mukotrpan odnos s crkvom, a i s politikom kralja u zemlji, iako je kraljev pisar, a najveći mu kritičar. Djelo ,,Utopija" (grč. u = ne; topos = mjesto; kao nedođija) piše u Holandiji, u kući Erazma, zamisao poput Platonovog idealnog grada u Državi.

Ulrich von Hutten (1488-1523) Tobožnji zaštitnici pobožnosti, oni ne samo što je ne poštuju nego je i preziru, blate i skrnave. Ulrich von Hutten je bio vodeća ličnost kruga filosofa koji su u svojim latinskim dijalozima oštro usmjereni protiv srednjovjekovnog javašluka crkve i papinstva, i iskorištavanja vjernika. Hutten će se razviti u borbenog zastupnika humanizma, ali i Lutherovog pristalicu. Erazmov je drug, onog koji piše Pohavalu ludosti, a kako je ne bi i pisao jedan naširoko obrazovan čovjek s životnim iskustvom spoznaje, i koji se sukobi s Lutherom na teološkom planu o pitanju slobodnje volje. Erazmo tvrdi da opasnost ne dolazi od znanja nego od neznanja koje čovjeka čini fanatičnim i ratobornim. Luterovom mišlju vlada pesimizam i iracionalizam: Samo ako postane svjestan toga da ne može biti tvorac svoje sudbine, čovjek se može spasti; spasenje zavisi od boga i samo kroz očaj moguć je put ka spasenju budući da nikakva nastojanja ne mogu pomoći već samo božija milost. To shvatanje se duboko razlikuje od Erazmovog koje ističe veličinu čovjeka i značaj ljudskog dostojanstva. Pitanja krivice i razrješenja crkvene krize su postala goruća u to vrijeme antipapske publicistike čiji su istaknuti predstavnici bili Ulrih fon Huten i Erazmo Roterdamski. Prvi je svu krivicu vidio na strani rimskog klera, dokazujući da je riječ o razbojnicima najgore vrste i da je crkvena pljačka gora od drumskog razbojništva, a drugi traži krivicu u samim vjernicima i vidi potrebu u hrišćanskom prevaspitanju istih. Car Maksimilijan I. ga je okrunio pjesničkim lovor-vijencem, a njegova je politička zamisao je bila: ukloniti separatističke tendencije knezova i stvoriti jako, od pape nezavisno njemačko carstvo, koje svoju moć bazira na viteškom staležu. Erazmo sumnja da se mase mogu podići vaspitanjem i polaže nade u vladare, očekujući od njih da vladaju prema načelima ćovječnosti. Vladari sami zatvaraju uši pred istinom i samo zato izbjegavaju mudrace što se boje da se ne bi našao slučajno neki slobodni čovjek koji bi se usudio da radije govori ono što je istinito nego ono što je prijatno da se sluša. Ne važi samo za vladare. Samo ludaci smiju reći istinu vladaru, dvorske lude, jer istina ima neku prirodnu snagu da razveseljava, ako nema onaj dodatak što vrijeđa. Zato i žene vole ludake, uživanja, šale, a tako i prikrivaju grijehe. Nije spoznajno znaje grijeh, već znaje o dobru i zlu koji u višoj svijesti ne postoje. Spoznaja kao znanje nije cilj već sredstvo je da se uoči istina ili odbaci laž, a najvišem da bi se živjelo. Ljudi se dive sjenkama, okovani ljudi u Platonovoj pećini. Ako jedan od njih utekne i ispriča im da je vidio istinite stvari i da se oni ljuto varaju ako misle da ne postoji ništa osim bijednih sijenki  - ovi ga ismijavaju kao bezumnika i odbacuju od sebe.

Jan (Jovan) Hus (1368-1415) je boemski propovjednik, čitav vijek prije Lutera, koji kritikuje sveštenike zbog oproštajnica ili oprosta za novac - indulgencija (lat. indulgere - biti blag, obziran, popustljiv). Prvo je izopšten a zatim poslat na lomaču sa svojih 200 knjiga. Popeo se na stratište pjevajući, a njegov vjerski pokret u Češkoj je nazvan husistički. I prije Husa u Českoj su se pojavili ljudi koji su otvoreno osuđivali pokvarenost crkve i poroke naroda.

Martin Luter (1483-1546) je idejni nasljednik Husa, i sa svojim protestom potresa katoličku crkvu iz temelja. O Rimu je mislio kao o novom Vavilonu, da gore ne može biti. Njegova crkvena reforma je ujedno i politički pokret doba u kojem njemački kneževi priželjkuju oslobođenje o pritiska Rima i njihovih nameta. Kao reformator, ne sveštenik, on se ženi jednom redovnicom i ima 6 sinova.

Žan Kalvin, Jean Cauvin (1509-1564), Francuz, kaže: Ja sam jedan od izabranih i kao takav trebam se i ponašati. Ženevu je zvao ,,Božji grad", gdje su mu se opirali politički liberali, prema njemu raskalašnici. Kad je tu preuzeo vlast uvodi luteranstvo kao kalvinizam i počinje da sudi: Igre na sreću, pijanstvo i preljuba su kažnjavani zatvorom, a i jednom dnevno se moralo ići u crkvu. Napisao je ,,Načela hrišćanske vjere" gdje kaže: Grijeh je grijeh i ne briše se jednom ispovješću da bi se počelo ispočetka.

Kopernik, Nicholas Copernicus (1473-1543) je poljski astronom iz Kraljevske Prusije koja je od 1466. pripadala Poljskom Kraljevstvu. Studirao je teologiju, matematiku, medicinu i astronomiju u Krakovu. Studirao je crkveno pravo, astronomiju i medicinu u Italiji, a poslije bio liječnik i sekretar svom ujaku, varmijskom biskupu. Kopernikov ili heliocentrični sistem svijeta zasniva se na tvrdnjama da se Zemlja okreće oko svoje ose i kruži oko Sunca, čime je pobio Ptolomejevu teoriju iz godine 150. da je Zemlja centar svemira. Ove tvrdnje su uskoro bile prihvaćene u naučnim, ali su ujedno uzrokovale uzbunu u crkvenim krugovima. Kao veliki naučnik i poznati zastupnik heliocentričnog sistema, u kojem je Zemlja prestala biti centar svijeta, već se kreće s ostalim planetama oko Sunca., proglašen je jeretikom. U jeku protestantizma katolici nisu odmah shvatili opasnost koja dolazi od Kopernikove zamisli, i tek kad je bilo već kasno uvedena je zabrana knjige, koja je skinuta tek 1835. godine. Kopernik i Galilej svrgavaju Ptolomejovu i aristotelovsku kosmologiju.

Kepler Johannes (1571-1630), njemački astronom. Predavanja matematike u Grazu ispala su veliko razočaranje za njega, prve godine sa malo studenata, a druge godine ni jednog. Tome je doprinijela njegova mentalna formacija neprilagođena pedagogiji, imao je bujnu maštu, jako spregnutu s osjećajima koje je i sam jedva pratio. Nerazumljiv je bio prosječnom učeniku, ali uprava škole je bila zadovoljna njim, govorili bi da to nije njegova krivica, i dodijelili mu dodatna predavanja - retoriku. Drugi dio njegovog posla svodio se uglavnom na ‚‚primjenjenu astronomiju", tj. ‚‚astrologiju", gdje je spremao godišnje horoskope i kalendare i bio je plaćen pristojno. Sa prvim kalendarom/horoskopom je imao sreće; predvidio je dva događaja: Hoće li zima biti jaka, i da će Turci napasti Austriju? Tako mu je ‚‚pokćerka astronomije", kako je zvao astrologiju, neočekivano donijela popularnost i donekle financijsku sigurnost. Kepler je počeo i od praćenja proporcija brojeva i njihovih kvadrata tražeći podudarnosti oblika i njihovih kombinacija, metoda poznata kao ‚‚Pitagorizovanje", danas kao gubljenje vremena, polazeći od Pitagore i Platona. Jedna u nizu Keplerovih čudnih ideja je ‚‚Kosmički pehar" iz rukopisa ‚‚Kosmičke misterije". Radi na peharu po njegovom kosmičkom modelu, kojem bi razni majstori trebali izraditi razne dijelove da se tajna pehara ne bi otkrila. Znaci planeta bi se izradili od dragog kamenja: Saturn od dijamanata, Mjesec od bisera, itd. Svaka sfera bi sadržavala drugo piće, koje bi skrivenim cijevima stizalo do slavina. Sunce bi sadržavalo aqua-vitu, Merkur brandy, Mjesec vodu, itd. Knezu se svidjelo, ali majstori takvo nešto nisu mogli izraditi, čak ni izmijenjeni model. Kasnije nudi model Sunčevog sistema Mysterium Cosmographicum i počeo se njime intenzivno baviti. Napisao je dvije knjižice o astrologiji, jednu o kometama i jednu o obliku kristala snijega. Dosta se bavio i pravim datumom Isusovog rođenja. Prvi Keplerov zakon glasi da se planete oko Sunca kreću po eliptičnim putanjama, a u zajedničkom centru tih elipsa nalazi se Sunce. Ustanovio je da planeti opisuju iste površine u jednakim vremenima (Drugi Keplerov zakon). Brzine planeta opadaju obrnuto sa svojim udaljenostima od Sunca. Ovaj zaključak se nije mogao upotrijebiti od planeta do planeta, nego samo za isti planet na raznim daljinama od Sunca. On kaže da je kvadrat perioda proporcionalan kubovima udaljenosti (Treći Keplerov zakon). Njegova zamisao je bila da period punog kruga Merkura oko Sunca mora biti u istoj relaciji s iznosom rotacije Sunca, kao period kruženja Mjeseca oko Zemlje, kao iznos rotacije Zemlje. Smatrao je da planete emituju harmonije analogne muzičkim tonovima, gdje bi jačina tona bila proporcionalna brzini planeta. Upotrebljavajući poznatu veličinu staza planeta, njihovih ekscentara i njihovih perioda, on je dobio sistem tonova. Planeti Merkur i Mars imaju prilično veliko područje tonova, jer su njihovi ekscentri relativno veliki, što znači da oni imaju relativno velike promjene svojih udaljenosti od Sunca, i zato, prema Kepleru, velike promjene u svojim brzinama i emitovanju tonova. S druge strane. Venera ima vrlo mali ekscentar, pa se vrlo malo mijenja njena udaljenost od Sunca i ona emituje ujednačen ton (harmonija - ljubav). Izračunati tonovi se precizno slažu u frekvenciji s muzičkim tonovima. Kepler takođe u svom djelu ‚‚Sommnium", prije svih započinje žanr naučno-fantastičnih romana. Nakon progona i bijega iz Linza Kepler dobija dvije ponude: Sveučilište u Bolonji mu nudi da naslijedi Maginija, a Lord Bacon ga poziva u Englesku. Oboje odbija, kao i Galileo koji nikad ne napušta Italiju, Newton Englesku, tako ni on tadašnje njemačko carstvo.

Giordano Bruno (1548-1600), bivši dominikanac, je najslavniji renesansni filosof, rođen u Italiji, filosof, astrolog i mistik, pristalica sasvim nove slike beskraja. Kontinuitet starih težnji u pozadini novodefinisanog građanskog pravca je bio upravo misticizam i magija. Svako biće je reprezent cijelog kosmosa, kaže. Kao materijalist i dominikanac sa šesnaest godina ulazi u dominikanski red, gdje se posvetio studiranju teologije Svetog Tome Akvinskog i aristotelove filosofije. Iste godine mjenja ime Filippo u Giordano. Zbog ,,glasnih misli" od kojih neke o heliocentrizmu, beskraju svemira i strukturi atoma, g. 1566 zadesila ga prva nevolja sa inkvizicijom Katoličke crkve. Osumnjičen zbog hereze, napušta samostan Minerva u Rimu i petnaestak godina luta po Evropi radeći kao profesor u Veneciji, Ženevi, Toulouseu, Parizu, Londonu, Oxfordu, Wiesbadenu, Wittenbergu, Frankfurtu, Pragu. Čovjek je biće koje samo stvara svoj život i brine se za njega. Zemlja na kojoj živi je samo jedna od bezbroj stvorenih i naseljenih planeta u svemiru, a nikakav centar svijeta. Biva proganjan od katoličke crkve, jer naglašava kako crkva uzima beskonačnost u Bogu, ali istu poriče u prirodi. Prema njegovom mišljenju svijet ne može postati u vremenu (kao takav ograničen) ni u prostoru, jer sve je beskonačno i vječno. Bog nije van, već je iznutra, organizuje svijet i upravlja njime. Bog je i u zrnu pijeska. Dakle, zbog sveprisutnosti beskonačnog život je u svim stvarima, ništa ne umire. Život i smrt su samo preobražaji, a Bog je sila koja to uređuje, a da pri tom opet ostaje neprominjena. On je upravo legendarnom etičaru i filosofu Spinozi pripremio teren. Jedan je od najkrupnijih filosofa renesanse, naučnik, pjesnik i borac u smijeru istine. Piše pjesme, i komedije (Svjećar, Nojev kovčeg), a njegovi dijalozi su jako čitani po tadašnjoj engleskoj: Večera uoči čiste srijede; O uzroku, početku i jedinstvenosti; O beskonačnosti, vasioni i svjetovima, itd. Nakon izbjeglištva i progonstva ponovo se vraća u Italiju gdje ga mletačka inkvizicija hvata i drži šest godina u tamnici, što ga opet nije slomilo. Tad ga crkva predajući svjetovnim vlastima kaže: Postupite s njim po mogućnosti blago i bez prolijevanja krvi (u prevodu je značilo – spaliti ga živog), a on im odgovara: Vi tu presudu izričete s većim strahom nego što je ja slušam. Spaljen je na cvijetnom trgu u Rimu. Za njega su filosofi skolastike bili trutovi, pedanti, lupeži, komedijaši i šarlatani, misleći pri tom i na oksfordski učeni krug. On nije bio čisti materijalista, već u svemu u prirodi vidi Boga (panteizam): Nema Boga iznad svijeta koji diktira svoje zakone. On razlikuje praizvornu i pojavnu prirodu. Sve je prožeto kosmičkom dušom, sve je u svijetu oduhovljeno i nema stvari koja dušu ne posjeduje ili bar životni princip. Nesumnjivo, čulnom iskustvu je potrebna umna razrada. Đordano Bruno kad god bi sveštenik rekao - Istinito je - on odgovara - Ma kakvi istinito.

Vanini (1686) takođe je spaljen na lomači, kao i Bruno. Dokazivao je u svojim dijalozima, a na osnovu teksta iz Biblije, da je đavo moćniji od Boga i da Bog ne vlada svijetom još od pada Adama i Eve iz Raja. 

Galileo Galilei (1564-1642) se bavio muzikom, komponovanjem, napustio je padovski univerzitet i aristotelizam te se uzdao u samoobrazovanje. Uradio je mnoge praktične patente, uz to konstruisao i teleskop po uzoru na već postojeći holandski durbin. Postigao je uvećanje 30 puta, vidio je reljef Mjeseca, uočio Mljiečni put kao fini poredak zvijezda, pjege na Suncu, trostruku strukturu Saturna. Bio je filosof i prvi matematičar Medičija (Cosimo de' Medici). U dubokoj starosti ima značajnije probleme s inkvizicijom. Razvijao je dinamiku unutar prirodne nauke, i prvi rekao da sva tijela padaju istom brzinom u bezvazdušnom prostoru, bez obzira na težinu. Uvodi i pojam ,,momenat“ u dinamici. Galileo se nakon izricanja presude odriče ,,jeretičkog učenja" pred inkvizicijom, ali na kraju je tiho prošaputao: Ipak se okreće (Eppur si muove).

Agripa Kornelije od Neteshajma (1486-1535) je ponovno rođeni magičar u Renesansi, kad je okultna filosofija bila ravnopravni ogranak intelektualne misli tog vremena. Okultni filosofi su vjerovali da je kroz rigorozne studije čovjek mogao shvatiti svoj puni potencijal i ujediniti se sa Božijim umom. Neki od njih su prelazili granicu studija i upuštali se u svijet nepoznatog. Bio je mađioničar, pisac okultnih knjiga, teolog, astrolog i alhemičar, lični ljekar Luise Savojske, istoriograf Karla V, princ crne magije i svih vještaca, uspio čak izbjeći i potjeri inkvizicije. Agripino životno i besmrtno djelo je Okultna filosofija (De occulta philosophia) pisana dvadeset godina. Prisutan je takođe i u mnogim književnim djelima. Rođen je u Kelnu 1486. godine u porodici Cornelis, a nadimak Agripa dolazi od antičkog latinskog naziva njegovog rodnog grada Colonia Agrippina, a imenu dodaje i Agrippa von Nettesheym, po nazivu malog mjesta u blizini Kelna. Osnove astrologije naučio je od svog oca, dok je u Kelnu učio liberalne umjetnosti, gde je i diplomirao. Sa dvadeset godina je otišao na Univerzitet u Parizu i pridružio se jednom krugu studenata, čiji je osnivač bio italijan po imenu Landolfo. Grupa je bila posvećena proučavanju hermetizma, a pošto su takve aktivnosti mogle dovesti do sumnje i progona, klub je imao sva obilježja tajnog društva, u kojem je Agripa, kao veliki erudita, uskoro postaje čovjek od najvišeg uticaja. Godine 1508 sa Landolfom odlazi u Španiju, stavljajući se u vojnu službu kralja Ferdinanda, gdje je nakon nekoliko mjeseci dobio zvanje viteza. U Valensiji se ukrcao na brod, i nakon avanturističkog putovanja stigao u Francusku i nastanio se u Avinjonu. Otud piše Landolfu, koji se nalazio u Lionu: ‚‚Poslije ovih užasnih iskušenja, treba da pronađemo naše prijatelje i povratimo integritet našeg udruženja “. Tritemijus, s kojim je jedno vrijeme učio, je njegovo djelo ‚‚Okultna filosofija" oprezno podržao, ali ga je savjetovao da ga čuva još u tajnosti. Uz djelo poslao mu je Agripa i pismo u kojem se pita zašto magija? -  ‚‚veoma cijenjena od strane drevnih filosofa, pjesnika i poštovana u davna vremena od strane naučnika, danas je postala sumnjičava i omražena od strane Crkve i odbijena od strane teologa, osuđena u svetim kanonima i zakonima... Jedini uzrok je izopačenost vremena i ljudi, zahvaljujući kojima su pseudo-filosofi, mađioničari nedostojni tog imena, mogli unijeti sujeverje i smrtonosne rituale..., a zatim objavili bezbroj knjiga koje su osuđene i na nedostojan način predstavljaju veoma uglednu magiju... Dakle, mislio sam da bi bilo dobro raditi na obnovi antičke magije, doktrine mudrih, nakon što je očistimo od grešaka  i sagradimo iznova na čvrstim temeljima.”  Tritemijus mu odgovara: ‚‚da si ti, tako mlad, prodro u ovu tajnu, nepoznatu mnogim učenim ljudima, i ne samo da si je izložio jasno i precizno, već i sa elegancijom i stilom.” Zatim ga je pozvao da ‚‚da sijeno volu, a šećer papagaju”, da ne otkrije svima sve rezultate svojih istraživanja, već samo onima koji su u stanju da ih razumiju. Poslije odlazi u Italiju, ostaje sedam godina.

Paracelzus (1493-1541) kaže da čovjek sam, jer u sebi ima božanski sloj, sloj natprirodnog koji ga vuče Bogu, treba i da služi Bogu. Od Njega je potekao i Njemu se vraća. Ne treba čovjek da služi pukom povećanju svoje moći na zemlji i vlasti nad prirodom, već svojim iskustvom i znanjem treba da pojačava i pomaže pozitivnu snagu prirode. Zbog toga i nauke sve treba da idu u unutrašnjost suštine stvari. Veliki  je filosof prirode koji je išao protivno okamenjenoj ili vještačkoj prirodi koju su stvorili crkveni zastupnici i neprosvjećenost obična čovjeka. Za njega je glavna nauka medicina koja se bavi čovjekom kao mikrokosmosom u kojem je cijela slika univerzuma. Paracelzus kritikuje ljekare kao izdajice profesije. I njega su optuživali da su mu lijekovi puni otrova, na št će on pitati njih da li znaju uopšte šta je otrov (grč. pharmakon = lijek ili otrov, a u zavisnosti od doze).

Telezio Bernardino (1509-1588) je filosof kojeg je uveliko cijenio i Francis Bacon. Bio je filosof prirode, matematičar i protiv aristotelizma. Nije sumnjao u objektivnost materijalnog svijeta, ali je priznavao Biće Boga, oduhovljenost i besmrtnost duše.

Johnny Dee (1527-1608), što se Engleske tiče, Agripin i Paracelzusov sljedbenik, okultista. On piše engleski prevod ,,Euklidovih elemenata" 1570., prihvata matematiku kao ključ sveg znanja, a njegova zaštitnica je kraljica Elizabeta I. Međutim, njegovi politički protivnici ga neprestano hoće diskreditovati zbog njegove moći na dvoru.

Hugo Grocijus (1583-1654) donosi pojam ,,međunarodnog prava", filosofom  koji je napisao raspravu ,,O pravu rata i mira". U tom djelu on zastupa teoriju ,,prirodnog prava" po kojoj se individualni interesi i samoodržanje pojavljuju kao temelji građanskog društva u razvoju. Pozitivno pravo se zasniva na pukoj vladavini moći , a prirodno pravo čovjeku nudi dostojanstvo i slobodu koji se pozivaju na ono što je iznad bilo kakvih propisa stvorenih od strane čovjeka. Tako bi i stvarni zadatak države bio da štiti i realizuje prirodno pravo. U Antici je priroda imala božanski status, a u srednjem vijeku je gledana kao izvor grijeha, možda bojeći se da ljudi kroz životno iskustvo ne napreduju u duhovnom svijetu. Neko je, možda, duhovni svijet želio samo za sebe, a možda i ne. Nekad satanizovana priroda se sad u Renesansi pretvara u uspavanu ljepoticu kojoj je vrijeme da se budi, ona koja je izvor moći i treba je upoznati. Glavi temelj modernog doba postaju prirodne nauke i tako Renesansa spušta polako nebesku nauku srednjeg vijeka na Zemlju, na dohvat običnom čovjeku.

Jakob Beme (1575-1624), obućar, kaže da je Bog početak ne samo dobra već i zla. To ljuti crkvu. Materijalna priroda je sekundarna i samo odraz duhovne. On objašnjava trojedinstvo kao trojni ritam razvoja od pozitivnog ka negativnom i sve do izmirenja u Jednom.Böhme je bio njemački hrišćanski filosof mistik i teolog, a prije svega obućar. Zauzima važno mjesto u njemačkoj filosofskoj tradiciji, čiji su bitni elementi prirodno-filosofska, panteistička i mistička shvatanja, a čija geneza, sa Bemeovom filosofijom kao najvišom i krajnjom tačkom, svoje korjene ima u mističnoj filosofiji Majstera Ekharta. Beme osim Biblije citira jedva koje drugo djelo. Autobiografske bilješke, kao i sadržaj njegovih knjiga ukazuju na to da je poznavao nešto od astrološke i alhemijske literature svoga vremena. U godinama svog šegrtovanja upoznao se sa spisima Kaspara Švenkfelda, koji je propovjedao slobodno hrišćanstvo i odbacivao Crkvu i njeno tutorstvo. U ovo vrijeme upoznao se i s Paracelzusovim spisima. Iako na više mjesta piše da je iz knjiga jedva šta mogao da pročita, da je, naprotiv, njegova učiteljica bila sâma priroda, ipak se može vidjeti da su na njega uticali Agripa fon Neteshajm, Paracelzus, Sebastijan Frank, pa i Valentin Vajgel, od koga je Beme mogao da preuzme čisto ideološko objašnjenje vaseljene kao izraza duhovnih principa, a ne rezultante materijalnih sila. Ne samo u Njemačkoj, nego i u mnogim evropskim zemljama, posebno u Holandiji i Engleskoj, a onda i u Americi, Bemeova misao izvršila je znatan uticaj. Djela: O natčulnom životu, O istinskom odstupanju, itd.

Kampanela (Tommaso Campanella, 1568-1639) je kao duhovnik dominikanac obilježje renesansnog doba, italijanski filosof, teolog, astrolog i pjesnik koji je zbog optužbe da širi jeretičku nauku, osuđen na doživotni zatvor. Bio je zastupnik utopijske filosofije. Za Jezuite je bio strašniji od Lutera i Kalvina. Bio je filosof prirode, ali se bavio i socijalno-političkim problemima. U zatvoru je proveo 27 godina, a oslobođen nakon intervencije pape Urbana VIII. Svoj ideal države je opisao u djelu ,,Grad Sunca”, koje je postalo udžbenik utopijske filosofije. Kao dijete je bio očaran prirodom, a lišen mogućnosti da ide u školu, krišom je slušao učitelja ispod prozora jedne škole. Očarani sveštenik koji ga je jednom prilikom zatekao, nagovorio je njegove roditelje da ga pošalju u manastir, i tako postaje Dominikanac – Tomazo. Ako je Bog stvorio ljude po svom obličju onda on nije ni muško ni žensko - ili je u stvari i muško i žensko; onda je Bog hermafrodit. U tom slučaju bi njegov prvorođeni sin, kako je to jednom prilikom rekao Kampanela, kao i sva ostala njegova djeca, da bi zadržali porodični karakter, morali biti to isto, što nije slučaj. Ako Bog uopšte postoji, onda je on zapravo Ono ili Oni, i više je neka vrsta samosvjesne energije nego li što je neko živo biće, i to živo biće sa polnim karakteristikama. Ono je stvoritelj svih svjetova. Posljednjih pet godina proživeo je voljen i uvažavan u Parizu, gdje je predavao na Sorboni i dočekao kako mu izlaze knjige. Preminuo je 1639. godine. Kritikovao je makijavelističko učenje o politici i rekao: Neetički je da se sve etičko isključi iz političkog života. Kampanela čita nebrojene knjige, ali više cijeni život i prirodu, kaže: Filosofirati znači čitati knjigu koju je stvorio Bog. On tvrdi da sve stvari imaju dušu i komuniciraju međusobno - panpsihizam (učenje po kojem sve što postoji ima dušu, sve je oduhovljeno).

Nikolo Makijaveli (1496-1527) je pored prirodnjačke nauke važan predstavnik socijalno-političke misli Renesanse. Bio je državnik, istoričar, pjesnik, kao i prijatelj Da Vinčija i Mikelanđela. Medičijevi (Cosimo de' Medici) su ga u to vrijeme protjerali, te se u jednom manjem selu u potpunosti posvetio književnom naučnom radu. Prema njemu inters je glavna sila koja pokreće ljude i istoriju. Ljudi najviše cijene imovinu. On kritikuje feudalni sistem, plemiće kritikuje kao dokone šupljoglavce, parazite koji ništa ne rade već samo žive od zakupnine posjeda, te ih proglašava neprijateljima civilizacije. On tad sanjari o buržoaskoj državi kojoj na putu stoji još samo crkva. Još kaže da su se Italijani pokvarili zahvaljujući sveštenstvu i crkvi. Branilac je moćne države na čijem čelu je moćna trgovačko-industrijska buržoazija, a ne nasljednici neradnici. Kao buržoaski ideolog uviđa da u državi mora postojati aparat sile, oružane snage. On je bio za apsolutizam. Makijaveli je prognan i mučen od strane Medičijevih kao zavjerenik u Firenci. Djela: Vladaoc, Slovo o prvoj dekadi Tita Livija, Firentinske priče, Zlatni magarac, Mandragola, Belfagor arhiđavol, Umjetnost ratovanja, komedija Klicija i drugo. Isticao je u nekim knjigama i svoj poetski dar. Na indeksu zabranjenih knjiga bio je u vrhu i njegov ,,Vladalac".

Boden (1530-1596) je drugi teoretičar apsolutizma, nakon Makijavelija. Kao pravnik u Francuskoj, koja je iscrpljena od  ratova, pljački i nasilja, osjeća dužnost prema svojoj državi. Kritikovao je vjerski fanatizam, te tvrdio da čovjek treba težiti prirodnoj i sebi sopstvenoj religiji. Prema njemu monarh je izvor prava i zakona.

Montenj (1533-1592) je francuski filosof i mislilac (Michel de Montaigne) rođen  u nemirno vrijeme, kad su Francusku i cijelu Evropu potresali osvajački i vjerski ratovi. Svjedok je Bartolomejske noći u kojoj su ubijeni svi poznati protestanti. Rodom je iz bogate plemićke porodice, veoma brzo napušta obećavajuću političku karijeru, osamljuje se u svom dvorcu i počinje da piše za uski krug prijatelja. Svoje misli izražava u obliku koji je sam stvorio – eseju, a koji je otada pa sve do danas izuzetno pogodnan za iznošenje raznolikih sadržaja i misaonih uvida. ,,Eseji" su i naslov njegovog najvažnijeg dјela, pisanog na francuskom jeziku, a ne na tad vladajućem latinskom. Njegova je misao, kao i njegova filosofija, nesistemska, individualizujuća, skeptična, ali otvorena i prirodna. Jaka. Govorio je: ,,Ja studiram samog sebe više nego i jedan drugi predmet; to je moja metafizika, to je moja fizika." Time je bitno pripremio put za racionalističku filosofiju koju poslije njega razvija Dekart, nastavljajući sa sumnjom kao glavnim metodom.

Pierre Charron (1541-1603) je poput Montenja francuski skeptik, i bio jedan od najvećih mislioca Francuske.

Francisco Suarez (1548-1617) je španski jezuit, filosof, teolog i pravnik. Jedan je od najznačajnijih predstavnika teorije o ograničenju vladarske vlasti iz XVI vijeka. Smatra se najvećim filosofom i teologom poslije Tome Akvinskog. U svojoj filosofiji bavio se i političkim i pravnim pitanjima, napisao više djela, a najvažnije je Rasprava o zakonima i Bogu zakonodavcu (Tractatus de legibus et Deo legislatore, 1613). Suarez se pridržava skolastičkog metoda. Bitne odlike njegovog učenja su: usvaja četiri prava (vječno, prirodno, ljudsko i božansko) kao i Akvinski; prirodno pravo je Božja tvorevina (Bog je zakonodavac prirodnog prava); ljudsko pravo koje stvaraju ljudi je, za razliku od prirodnog, promjenljivo; razlikuje međunarodno od prirodnog prava; državu i pravo zasniva na čovjekovoj društvenoj prirodi; postojanje vlasti propisano je prirodnim pravom. Postoji samo jedan ugovor kojim se stvara i društvo i vlada; crkva samo posredno ima pravo svjetovne vlasti.Suarez i Luis de Molina su bili jezuiti, priznavali su moć crkve, ali su priznavali i moć naroda, ne kralja. Narod je iznad kralja a ispod Boga. Tad nastaje ,,tomizam" koji se distancira od Lutera i kalvinista.

Molina, Tirso de Molina (1580-1648), je bio španski monah Gabriel Telez pod pseudonimom i jedan od najpoznatijih pisaca španskog Zlatnog vijeka. Pisao je svoje ‚‚raspusne" komedije (blizu četiri stotine, sačuvano osamdeset koja su objavljena u pet knjiga - Partes), prikazivane u kraljevskom pozorištu u Madridu. U Gvadalahari stiče široko humanističko i teološko obrazovanje. Svojim don Huanom iz Seviljskog zavodnika Tirso je stvorio novi tip dramskog junaka. U pozorište uvodi i lik majke. Služio se istorjskim događajima, a u njegovim komedijama nalazimo istorijske, biblijske, hagiografske i vjerske elemente, elemente iz života na dvoru i na selu. U njegovim pozorišnim komadima zastupljeni su i svi tipovi junaka (sluge, lakrdijaši, vojvode, kraljevi, seljaci, ribari, vojnici, kradljivci, zavodnici, varalice). On je tipičan dramski pisac. U svojim djelima se trudio i da prilagodi glasove iz drugih jezika, kao što su latinski, grčki, italijanski, te izvodi i stvara imenice muškog i ženskog roda koje ne postoje u jeziku. Možemo da uočimo prisustvo feminizma. Tirso, kao svešteno lice, nije smio previše direktno da iznosi neke svoje ideje, već je to činio preko dobre motivacije svojih dramskih likova, a u svojim djelima otkriva dvoličnost morala vladajuće klase. Tirso je najviše uticao na druge pisce svojim djelom Seviljski zavodnik s likom don Huanom (šp. Don Juan, ital. Don Giovanni) koji je legendarni literarni razvratnik. Pet godina prije smrti zabranjeno mu je da piše te ‚‚grešne" komedije, i bio je prognan u jedan pusti manastir.

Louis Claude de Saint-Martin (1743-1803. u Amboiseu) poznat kao ‚‚nepoznati filosof", osnivač martinizma i još prije i još poslije i još više od toga. 


I ukratko pregled:

RENESANSA (inspirisano platonizmom):

. Averoes - Ibn Rašid (Ibn Arabija prijatelj, metafizički dokaz je suprotno fizici; dvije vrste istina) - crno je lišenost svjetla, averoizam kao radikalni aristotelizam
. Franjo Asiški (1181-1226) - zabrana građ.kuća i crkava, nevez., radost, vedrina, ljubav najviši zakon, priroda, uticaj na Dantea;  Bonaventura (Ivan Fidanza,1221-74) / franj.mistici; anabaptisti (krštenje u zrelim god.)
. Roger Bacon / neophodnost eksperimenta u saznanju, ali duhovno opet iznad, franjevački kaluđer 
. Raymond Lully (1232-1315) – filosof i alhemičar, konstruisao filosofsku mašinu
. Isihazam - vizantijski misticizam (Grigorije Palama) - tihovanje
. Duns Scotus, franjevac iz Škotske (naglašava intuiciju u spoznaji pojedinačnog, volja je iznad razuma), Marsiglio Mainardino
. Vilijem Okam (nominalisti, modernitet suprostavljen Skotusu, analitički duh kao klin između teologije i filosofije, naglašava logiku Aristotela, kritikuje Akvinskog, za intimno saznanje ali i za eksperiment) – djelimično oslobađanje od crkve i religije, duhovna i svjetovna vlast
. John Wycliffe (1320-1384) napustio okamovce, papu proglasio antihristom, nadahnjuje u Češkoj husite 
. Dante, Petrarka i Bokačo / pjesnici i pisci - pakao, čistilište, raj / Firenca u umjetnosti kao Atina u f., protivljenje dogmi i slabljenje crkve
. Muzika Renesanse – crkvena i Trubaduri, ... kasnije: muzika baroka, klasicizma, romantizma
. Meister Eckhart (1260-1327) / njem.dominik. – spek. misticizam, nije akademski filosof, iskra temelj duše; mistična Tereza Aviljska (XVI v); Nikola Kuzanski, Besairon, Lorenco Vala (stoicizam i epikureizam, oživljavanje Platona), obnavlja se akademija, Leone Ebreo (uticaj na Spinozu)
. Rudolf Agrikola / humanist
. Pomponaci – prevazilazi averoiske spekulacije oko pojma ljudske duše, Jacobi Zabarellac – padovska škola (čuvari originalnog Arist. učenja)
. ezoterija, alhemija, okultno: Pleton Georgij Gemistos (proroštvo Zaratustre) i Marsilio Fičini (oba prevode Platona i Plotina kao najistaknutiji neoplatonisti kod Medičija) - Firentinska akademija, pred smrt Kozimo Mediči usmjerava Ficinija samo na Hermesova (Trismegistos) djela, filosofija kao obasjavanje (illuminatio) uma; (učenik) Piko de Mirandola - kritikuje Aristotela, uključuje kabalu, prevodi hebrejski, grčki i arapski, fantast je Agripa, doktor Paracelzus, dr Johann Faust (zna sve), Giordano Bruno (ital. ezoterik, dominikanac, matematičar), Besairon (pokušaj da miri Aristotela i Platona), Franciscus Patricius (Franjo Petrić iz 1529. hr., branilac Platona u odnosu na Aristotela)
. Erazmo Roterdamski - Pohvala ludosti, Tomas Mor - Utopija, Hutten / humanisti - prethodnici modernog socijalizma, Juraj Dragišić ili Georgius Benignus (1445-1520) – franjevac iz Srebrenice
. Jan (Jovan) Hus (Čeh, pjesnik i teolog), Martin Luter, Žan Kalvin / antiaristotelovci i antiskolastičari – protestantizam, obrazovanje
. kontrareformacija - inkvizicija kao vojnički red crkve + isusovci / Jezuiti (Ignacio Lojola)
. Kopernik (Sunce je centar), Kepler, Galileo Galilej / ne nastavak okanističke nauke već nova matematika kretanja i mehanike, biće i temelj Njutnove nauke
. Sebastijan Frank, Telezio Bernardino, Johnny Dee i učenik Robert Fludd (rozenkrojcer) / filosofija prirode
. Hugo Grocijus - pojam ‚‚međunarodno pravo" (praktična filosofija)
. da Vinči, Mikelanđelo, Botičeli, Rafaelo, Ticijan, Mane i drugi / veliki likovni umjetnici i vajari
. Nikolo Makijaveli (politički mislilac, djela: Vladar, Rasprave, ...) - filosofska prava, dvojnost morala: državni i privatni
. Jakob Beme (1575-1624) hrišćanski filosof i mistik (obućar), Tomasso Campanella / filosofija prirode i humanizam, Grad Sunca (utopija!)
. Boden, Montenj (,,Eseji”) poštovalac prirode (cijeni ga Niče) i polazi od svog  ,,ja” koje će nastaviti Dekart ali metodski, Etien la Boesije (O dobrovoljnom ropstvu – kritika Makijavelijevog pragmatizma), Pierre Charron / francuski skeptici Renesanse - vjerska tolerancija - moralna filosofija, individualisti
. Suares – španski jezuit, filosof, teolog, pravnik, ograničava vlast vladara skolastički; španski monah Molina (Gabriel Telez) - pisao Don Huana i komedije
. Giovanni Battista Vico (prvi filosof istorije)
. Louis Claude de Saint-Martin (1743-1803) - nepoznati filosof, martinisti; Johan Valentin Andrea (rozenkrojceri); iluminati, masoni, teozofi, antropozofi, i druga tajna i ezoterična društva.

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment