Friday, 2 December 2016

Vizantijska filosofija (filosofija hrišćanskog Istoka)


Vizantijska filosofija, kao grčko-patristička tradicija u hrišćanstvu, traje sve do Jovana Damaskina, koji je umro 749. ne. Najveći je sistematičar istočnog hrišćanskog učenja. On kaže da je teologija (bogoslovlje) carica, a filosofija i sve druge nauke sluškinje. Naravno, ovo može da važi samo za onu teologiju koja nije dogma, a malo ih je, ili ih nema. Nauke su sredstva na putu do Otkrovenja Istine, a posebno pogodno sredstvo je dijalektika koju Damaskin ne vidi samo kao filosofiranje. Njegovo glavno pisano djelo je ,,Izvori znanja" - još uvijek osnovni teološki spisPravoslavne crkve i prvo djelo jednog Vizantinca prevedeno na latinski (12. vijek). Bio je i prvi teolog koji je nastojao pomiriti hrišćansko sa Aristotelovim učenjem. Autentična vizantijska filosofija počinje u 9. vijeku s patrijarhom Fotije (820-981), polazeći od Aristotelovih logičkih spisa. On je izazvao 12-godišnju šizmu (grč. razdvajanje) u sukobu s papstvom (Nikola I), godine 867. n.e. (druga šizma). Prva šizma je bila 451. kad se Koptska crkva u Egiptu odvojila od ostalih, a treća šizma se desila 1054. godine, raskolom na katoličku i pravoslavnu crkvu. Četvrta šizma je bila unutar katoličanstva 1378. i 1417. godine, kad su vladala dvojica papa, jedan u Rimu, a drugi u Avinjonu. Peta šizma je pojava protestantizma (pojava reformista).

Jedan od najznačajnijih perioda vizantijske filosofije je i od 11. do 13. vijeka, a markantna ličnost Mihailo Psel (1018-1078), platonista u konstantinopoljskoj školi osnovoanoj upravo 1054. On je Platonovu filosofiju vidio kao svjetlo za hrišćansku filosofiju. Njegov učenik je Jovan Ital koji pod Aristotelovim uticajem određuje predmet filosofije kao Bića u cjelini. U nastojanju da osamostali filosofiju od teologije biva osuđen kao jeretik. Grigorije Palama (1296-1359) smatra da jednostranim načinom razumskog i logičkog se ne može otkriti Božija Tajna, jer put do Boga je onaj koji iz glave ide kroz srce i ulazi u istinsku vjeru. S druge strane Varlam (1290-1348), Petrarkin a vjerovatno i Bokačov učitelj, suprotno tvrdi, to da je Aristotelova dijalektika (logika) pravo sredstvo na putu do Boga. Ipak, na crkvenom saboru 1341. u Konstantinopolju pobijedili su alama i platonsko učenje kao jedino hrišćansko. Po strani ovog spora, između mističnog Platona i logičkog Aristotela, razvijala se filosofija Georgija Plitona (1355-1450) koji na crkvenom saboru u Firenci, a povodom neuspjelog ujedinjenja istočne i zapadne crkve (1438/39), održao je predavanje ,,O razlici između Platona i Aristotela", koje podstiče Kazmu de Medičija da osnuje novu platonsku akademiju. Kao metafizičar Pliton je neoplatonist po kojima viši svijet upravlja nižim na principu apsolutne određenosti koja ne trpi nikakvu slučajnost.

Vizantijska filosofska i religijska misao nije samo hrišćanska filosofija po nečemu različita od zapadne, već mnogo više, od zoroastrizma i gnostika do bogumila (zatim bosanske crkve) - nepopravljivog jeretičkog područja za rimsku crkvu, te katara i drugih.

Vizantijsko carstvo ili Istočno rimsko carstvo je helenizovano Rimsko carstvo iz doba antike i srednjeg vijeka. Prestolnica Vizantije bio je u Konstantinopolj i vizantijski carevi su vladali carstvom kao direktni nasljednici rimskih careva. Istorijski nema saglasnosti kad započinje istorija Vizantijskog carstva, odnosno kad se završava istorija Rimskog carstva. Nakon propasti Rimskog Carstva najznačajniji vizantijski vladar je Justinijan I (527-565), koji je nastojao da političkim reformama oživi drevnu rimsku imperiju. Ovaj period vladavine je bio rimski period Vizantije, još nesamostalne, ali je i epoha početka ozbiljnih vjerskih razmirica, sukoba, savjetovanja poglavara i drugog. Prvi raskol je u vrijeme patrijarha Fotijea 867. godine, kad praktično dolazi do odvajanja istočnog i zapadnog hrišćanstva. V(B)izant je snažan trgovački i industrijski centar u kome je cvjetala značajna kultura u odnosu na ostali dio tadašnje Evrope. Sa preko milion stanovnika, po veličini i raskoši Vizant je nadmašivao čak i Bagdad. Zvanični jezik u Vizantiji je grčki, a kasnije i ruski.

Pravoslavlje (grč. ortodoksia) znači izvorno, istinsko slavljenje Boga i njegovog djela. Pored katolicizma i protestantizma, pravoslavlje je jedna od tri najznačajnije hrišćanske crkve i religije, sa preko 300 miliona vjernika. Pravoslavlje je rođeno upravo u Vizantijskom carstvu, na prostoru Balkana, kod Srba, Grka, Bugara i Rumuna, zatim u Rusiji, Gruziji i Jermeniji, između 7. i 9. veka. Glavni sporovi između istočne (pravoslavne) i zapadne (katoličke) crkve otpočeli su nakon propasti Rimskog Carstva (476.g. ne) oko primata katoličke crkve s papom na čelu, ili carigradskog patrijarha. I sve su veći razlozi za sukob, od kanonskih pitanja tumačenja dogmi i problema Svete Trojice, do praktičnih, u vrijeme pokrštavanja ‚‚naznabožačkih naroda". Tu se dodaje i poznata ikonoboračka kriza, rat crkve i vizantijskih careva u 8. i u prvoj polovini 9. veka, a protiv korištenja ikona, slika, kipova i idola u crkvenoj liturgiji i ispovedanju vjere. Teološki gledano na oblikovanje pravoslavlja u znatnoj meri su uticale filosofske ideje neoplatonovske škole, pri čemu je bio presudan grčki filosofski uticaj, cjelokupna helenska duhovna tradicija. Formiranje katoličke teologije, s druge strane, trpi i znatan uticaj rimskog eklekticizma i stoicizma. Osnova pravoslavnog religijskog sistema je mogućnost intuitivnog i ekstatičkog usvajanja dogmi, gdje su sačuvani tragovi grčkog filosofskog iskustva platonovske i neoplatonovske filosofije. Tu je riječ o mogućnosti subjekta, vjernika, da se u mističkoj ekstazi identifikuje s božanskim bićem. U vezi s tim je mistični monaški pravac - ishaizam, s naglaskom na tišinu i ljubav na putu do Boga u sebi. Na Zapadu, u katoličkoj crkvi, težište je na čovjekovoj slobodnoj volji, ali i na racionalnom uvidu koji se zahtijeva kod vjernika u pristupu ka božanskom, što je naročito prisutno u protestantizmu. Ideal pravoslavlja je postignuće ideala bogočovjeka.

Carigradski patrijarh Mihajlo Kerularije (1043-1058) u strahu od saveza pape Lava IX i vizantijskog cara Konstantina 9. da će nadležnosti rimske crkve nadvladati uticaj vizantijske, nastojao je da spriječi to približavanje silovito zaoštrivši crkvene suprotnosti, zatvorio je latinske crkve i samostane u Carigradu, oštro osudio latinski običaj korišćenja beskvasnog hljeba u liturgiji i obredu prinošenja žrtve, osudio celibat, i posebno unošenje ‚‚filiokove" u vjeronauku. Kada je riječ o problemu ‚‚filiokve" ima se u vidu tumačenje porijekla Svetog Duha, koje je crkva donijela na saborima 325. i 328. godine, poznato kao član 8. Riječ je o principijelno teološkom pitanju prema kome istočna crkva smatra da Sveti Duh proizlazi samo od Oca, dok zapadna crkva brani tezu da Sveti Duh istovremeno proizlazi i od Oca i od Sina. Filiokve je bilo i još uvijek je kontraverzno pitanje u crkvi po pitanju Svetog Duha. Od koga Sveti Duh potiče, od Oca, ili Oca i Sina? Riječ ‚‚filioque" na latinskom znači „i sina“. Vremenom je bilo toliko rasprave oko tog pitanja da je to na kraju dovelo do podjele crkve na Rimokatoličku i Istočnu pravoslavnu crkvu 1054. godine. Ove dvije crkve se i dalje ne slažu oko istog i drugih pitanja. Problem Filiokve uključuje aspekt Božije osobe koji teško da ćemo moći da shvatimo u potpunosti, jer Bog, koji je beskrajan, ne može se spoznati ograničenim ljudskim umom. Sveti Duh je Bog i poslat je od Boga kao „zamijena“ za Isusa Hrista ovdje na zemlji. Na pitanje da li je Svetog Duha poslao Otac ili i Otac i Sin ne može se dati jasan odgovor, niti je to potrebno. Tako će pitanje ‚‚filiokve" zauvijek ostati zagonetka. Ključni problem kod pitanja ‚‚filiokve" je želja da se zaštiti božansko porijeklo Svetog Duha. Biblija govori da je Sveti Duh Bog (Djela 5:3-4). Oni koji se protive ideji ‚‚filiokve" vjeruju da ako Sveti Duh potiče od Oca i Sina On je time „podređen“ Ocu i Sinu. Oni koji podržavaju ‚‚filiokve" vjeruju da ako Sveti Duh potiče i od Oca i Sina ne mijenja činjenicu da je Sveti Duh podjednako Bog, kao Otac i Sin. Porijeklo ovog spora ima dublje korijene, od 2. vijeka, kad su se formirala dva dominantna smijera u tumačenju suštine Hrista:

. adopcionisti - koji su smatrali Hrista istorijskom pojavom, čovjekom koga je tek prilikom krštenja u Jordanu ispunila božanska sila, učinila ga Bogom, te je on na taj način od Boga ‚‚poslat", izvorni Bog je samo Otac, dok je ‚‚Hrist prihvaćeni Bog";

. modalisti - nasuprot adopcionistima, u Hristu vide samo spoljašnji pojavu, modifikaciju jednog i jedinstvenog Boga, koji se jednom prilikom objavljuje i djeluje kao Otac, drugom kao Sin, a trećom kao Sveti Duh.

Razvile su se dvije poznate teološke škole hrišćanskog mišljenja: antiohijska i aleksandrijska. Antiohijska se zalaže za bukvalno shvatanje termina i tekstova Svetog pisma, a aleksandrijska, koja je nastavila tradiciju Filona i Klimenta Aleksandrijskog, za simboličko-lingvističko tumačenje. Grigorije Niski (4. vijek), aleksandrinac, odlučno se borio sa ‚‚bukvalistima" koji robuju terminima i po njegovom mišljenju istina se ne može bukvalno izraziti u terminima, ona je uvijek sakrivena. Pravoslavna teologija, prema istorijskom iskustvu crkvenih doktrina, dopuštala je veću slobodu za primjese individualizma i partikularizma.

Vizantijski predavači, bilo da je riječ o učiteljima osnovnog obrazovanja ili profesorima gramatike, retorike ili filosofije, bili su nasljednici jedne vrlo stare tradicije koja vuče korene još iz 5. vijeka pne. Obrazovanje u Vizantiji je bilo postepeno i zasnivalo se na antičkoj tradiciji i isprva je imalo svjetovni karakter - izučavali su se antički pisci, filosofi i istoričari, mitologija, istorija, gramatika, filosofija, a kasnije se uvode i elementi crkvenog podučavanja, uključujući izučavanje Biblije i spisa svetih otaca. I pored toga, škola se pokazala kao jedna od najstabilnijih ustanova jer se u toku hiljadugodišnje istorije Vizantijskog carstva vrlo malo mijenjala. Postojala su tri nivoa školovanja: osnovno, srednje i visoko. Obrazovanost je u Vizantiji bila veoma cijenjena, a neobrazovanost se prezirala i učeni Vizantinci su bili skloni tome da je ismijavaju. Obrazovanje je olakšavalo pristup određenim državnim položajima, omogućavalo promjenu društvenog statusa i životnog standarda. U poređenju za Zapadnom Evropom u srednjem veku, Vizantinci su bili neuporedivo obrazovaniji. Poznato je da su krstaši ismevali Vizantince zbog toga što su stalno sa sobom nosali knjige, pera i mastionice i nazivali ih pismenjakovićima a ne vojnicima. U Vizantiji je, pored škola, bilo i dosta privatnih učitelja, a među njima Toedor Hirtakin, učitelj iz 14. vijeka se stalno žali na siromaštvo, uzaludnost sopstvenog obrazovanja i na đačke roditelje koji ne plaćaju časove. Vizantijski učenjaci su mnogo doprinjeli razvoju italijanske Renesanse, a nakon pada Carigrada i nestanka Vizantijskog carstva 1453. godine, oni su se selili na Zapad i sa sobom prenosili tradicije vizantijskog obrazovanja i kulture. Osnovna škola je trajala oko tri godine i bila je otvorena svima koji su bili u mogućnosti da plate školovanje. Djeca su polazila u školu u uzrastu od šest do osam godina. Škole su najčešće bile privatne, a bilo je i škola koje su se organizovale po manastirima i crkvama. Jedina razlika između grčkih i vizantijskih škola je bila u tome što vizantijske škole nisu imale časove fizičkog vaspitanja. Srednja škola je trajala nekih šest ili sedam godina, srednje i visoko obrazovanje nisu bili strogo odvojeni, već su se njihovi programi donekle poklapali, a i uzrast polaznika nije bio tačno utvrđen. U samom Carigradu je na početku 10. vijeka postojalo dvanaest srednjih škola i svaka je imala između 20 i 40 polaznika, što bi značilo da je samo nekoliko stotina dece iz Carigrada imalo pristup srednjem obrazovanju. Udžbenici koji su korišćeni bili su isti oni koji su se koristili u antičko doba, što govori o izraženoj svjetovnosti vizantijskih škola. Takođe su se koristili i rečnici iz raznih oblasti: rječnici arhaizama, sinonima, etimološki rečnici, grčko-latinski rečnici. Filosofija koja se izučavala u ovim školama bila je shvaćena u najširem smislu, program je bio veoma obiman i postojalo je mnogo predmeta. Proučavala su se djela Aristotela i Platona, kao i aritmetika, geometrija, muzika, astronomija, fizika, logika i epika. Odnos crkve je prema filosofskom obrazovanju bio dvojak. S jedne strane, pribojavala se prevelikim ushićenjem filosofijom jer je to moglo da odvede u jeres. S druge strane, crkveni velikodostojnici su smatrali filosofiju jednim stepenikom pre izučavanja teologije koju su smatrali vrhuncem i ciljem svih nauka. Bogoslovskih akademija je bilo u Aleksandriji, Antiohiji, Cezareji, Efesu, a čuvena je patrijaršijska akademija u Carigradu osnovana u IX vijeku, u kojoj se tumačila Biblija i učila retorika, ali i svjetovne nauke kao: aritmetika, muzika, geometrija, astronomija, medicina, filosofija i drugo. U svakom slučaju, izvanredno poznavanje teologije je bilo karakteristika i svih svjetovnih naučnika jer se smatralo da pravi učenjak mora dobro poznavati i hrišćansko bogoslovlje. U prvim vekovima postojanja Vizantijskog carstva, postojale su različite akademije širom zemlje u kojima se sticalo svjetovno obrazovanje iz različitih disciplina. Najpoznatiji centar visokog obrazovanja u Vizantiji je bio Carigrad, prestonica carstva. U želji da izjednači Carigrad sa starom prestonicom, Rimom, Konstantin Veliki je učinio dosta na tom polju tako što je uspio da dovede najslavnije profesore iz drugih krajeva. Prvi podaci o visokom obrazovanju potiču iz doba Teodosija II, koji je i sam bio veoma učen. On je 27. februara 425. godine izdao dekret kojim je osnovan Carigradski univerzitet, na kom su ustanovljene katedre za grčku i latinsku gramatiku i retoriku, pravo i filosofiju. Predavanja su se davala na grčkom i latinskom jeziku. Iz broja i rasporeda predavača vidi se da je blaga prednost data grčkom, mada ni latinski nije izgubio na važnosti. Bio je zaposlen 31 profesor. Pored filosofije, aritmetike i geometrije, takođe su predavani medicina i pravo, jer su se tu školovali i budući visoki državni činovnici. Svaki profesor je imao svoju posebnu prostoriju „eksedru“ u kojoj je držao predavanja. Teodosije je dao staleške privilegije samo profesorima njegovog univerziteta koji su morali da nose posebnu odjeću. Takođe su imali i svoju posebnu strukovnu organizaciju, poput udruženja ljekara ili pravnika.

Car Justinijan I je 529. godine ukinuo sve nehrišćanske filosofske škole u Atini, uključujući i Platonovu Akademiju, a s druge strane, studije prava su ojačane. Postoji jako malo podataka o djelovanju Carigradskog univerziteta nakon vladavine Justinijana I. Cezar Varda, brat carice Teodore i ujak cara Mihaila III je obnovio školu na Magnavarskom dvoru, jer su prosti i neuki carevi zapostavljali visoko obrazovanje, a na čelo te škole postavlja čuvenog Lava Matematičara, najistaknutijeg tamošnjeg naučnika. Novi procvat carigradski univerzitet doživljava za vrijeme vladavine Konstantina IX Monomaha, koji je dekretom (1043-1047) obnovio univerzitet koji se sastojao od dva fakulteta: pravnog i filosofskog. Dekan Pravnog fakulteta je bio Jovan Ksifilin, sa titulom nomofilaks („čuvar prava“), a filosofski je vodio Mihailo Psel sa titulom „konzul (ipat) filosofa“. Filosofske studije su bile uređene po sistemu trivijuma i kvadrivijuma. Pravni i Filosofski fakultet su najvjerovatnije funkcionisali i u kasnijim decenijama vizantijske istorije. U 11. vijeku obnovljena je i reorganizovana Patrijaršijska akademija na kojoj su, osim vjeronauke, predavani i svjetovni predmeti poput matematike, medicine i filosofije. Krstaško osvajanje Carigrada 1204. godine privremeno je prekinulo razvoj visokog školstva u Vizantiji, međutim, krajem 13. vijeka dolazi do novog kulturnog preporoda u Vizantiji, poznatim pod imenom „Renesansa Paleologa“ (posljednja vizantijska dinastija vladara - Paleolog), te je Carigrad opet postao jedan od najvećih centara obrazovanja na svijetu, pored Bagdada i Pariza, sve do pada Carigrada 1453. godine i konačne propasti Vizantijskog carstva.


I ukratko pregled:

3. Vizantijska filosofija (filosofija hrišćanskog Istoka): 

Justinijanov pravni poredak i procvat monaške duhovnosti (Dijadoh, Dorotej, Fotije, Damaskin), kriza s ikonoborstvom, sveti German Konstantinipoljski, sveti Simeon Novi Bogoslov, isihazam ili tihovanje, Evagrije Pontski (346-399) otac vizantijske mistike, 30 stepenika asketizma koji vode u raj s naglaskom na tišinu i ljubav: Grigorije Palama, Lestvičnik, Maksim Ispovjednik, Grigorije Sinait, Petar Koriški, Nikola Kavasila; Mihailo Psel (filosof, značajan političar, istoričar, književnik), Jovana Mavropod; kao i ... + gnostici prethodno pomenuti u helenističko-rimskm razdoblju

Letindor (www.letindor.blogspot.com)

No comments:

Post a Comment